Les 34: Abstracte kunst en Abstract expressionistische kunst

Tegen het einde van de 19de eeuw had een nieuwe generatie kunstenaars meer dan genoeg van het afbeelden van figuren op het doek en het beeldhouwen van standbeelden en portretten. Volgens hen was het doel van de kunstenaar om composities te schilderen of te beeldhouwen die de kern van het object weergaven en niet de figuur die zij als niet meer dan een kopie afdeden. Deze kopieën konden ook door de fotografie worden gemaakt. Zij wilden in hun kunstwerken alleen nog maar gebruikmaken van ritme, kleuren, lijnen en vormen. Zij maakten de kunstvoorwerpen los van wat mensen daadwerkelijk zagen. Een abstracte voorstelling, waarbij de werkelijkheid zoals mensen die zagen vervaagde en vereenvoudigd werd, was het directe gevolg van deze nieuwe kunststroming. Goed beschouwd behoorden de kunststromingen postimpressionisme, fauvisme en expressionisme tot de abstracte kunst. Het enige verschil was dat iedere kunststroming weer een ander gezicht gaf aan de abstracte voorstellingen op doek, in brons of in steen. In de lange periode dat de abstracte kunst de lange lijst van moderne kunststromingen leidde kunnen we twee onderstromingen waarnemen: de geometrisch georiënteerde abstracte kunst en het abstract expressionisme.

Geometrisch georiënteerde abstracte kunst

De geometrisch georiënteerde abstracte schilderkunst is de abstracte kunst die wordt beheerst door het gebruik van geometrische vormen, zoals driehoeken, rechthoeken en vierkanten. Het zijn gesloten vormen, dat wil zegen dat er op het doek geen lijnen met een open einde zijn; alles is met elkaar verbonden.

Kop (Portret van Toon Verhoef), een abstract schilderij uit 1925 van Lou Loeber.
Afbeelding: Kop (Portret van Toon Verhoef), een gouache op paneel uit 1925, van de kunstenares Lou Loeber (1894-1983). Dit schilderij van Lou Loeber is een fraai voorbeeld van een abstract doek waarop alle lijnen met elkaar verbonden zijn. Het betreft hier een portret van Toon Verhoef, een schilder annex schrijver die haar liet kennismaken met de kubisten en het werk van Mondriaan. Toon Verhoef heeft veel invloed uitgeoefend op de ontwikkeling van Loeber, evenals haar Blaricumse buurman Bart van der Leck. 
Locatie: Het schilderij maakt deel uit van de collectie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. ©Ronnie Rokebrand.

Kazimir Malevitsj en het suprematisme

In de periode 1915 tot ongeveer 1930 ontwikkelde zich een abstracte kunststroming die men het suprematisme noemde. Aan de wieg van deze nieuwe kunststroming stond de Oekraïense kunstschilder Kazimir Malevitsj (1878-1935).  Hij vond dat je als kunstenaar niet de werkelijkheid moest weergeven, maar dat je door middel van de kunst de werkelijkheid juist moest scheppen.

Zwart vierkant, van Kazimir Malevitsj uit 1915
Afbeelding: Bekend is het kunstwerk `Zwart vierkant’ dat de Oekraïense kunstschilder Kazimir Malevitsj (1879-1935) in 1915 op het schilderdoek aanbracht. Malevitsj was een Oekraïense kunstenaar met Poolse ouders. Hij vond dat de hoogste vorm van kunst ontstond in volledige afwezigheid van het verstand. Dat was de reden dat hij alleen scheppend bezig was met schilderijen die geen enkele relatie hadden met de natuur of de werkelijkheid. Het schilderij `Zwart vierkant’ staat nu bekend als het meest bekende en meest kenmerkende, suprematistische kunstwerk dat ooit gemaakt is.  De toeschouwers uit het begin van de twintigste eeuw waren diep geschokt toen zij dit kunstwerk voor het eerst zagen. Het werd bekend als de vormgeving van de absolute nul.
In 2015 ontdekten onderzoekers, met röntgenstralen, enkele gekleurde letters als geometrische figuren onder de zwarte toplaag van het schilderij. Zij vormden de woorden `negergevecht’. Waarschijnlijk verwees Kazimir Malevitsj daarmee naar een schilderij van Alphonse Allais uit 1887 waarop hij dit schilderij baseerde. 

Locatie: Het schilderij `Zwart vierkant’, van Kazimir Malevitsj hangt in het Russisch Museum (State Russian Museum) in Sint Petersburg in Rusland.

Met andere woorden, Malevitch vond dat het gevoel de techniek in het leven riep, en niet andersom zoals de aanhangers van het constructivisme verklaarden.  De aanhangers van het constructivisme vonden dat het hele leven juist beheerst werd door de techniek. Het constructivisme was vooral in Russische kunstkringen populair., maar ook onder psychologen en sociologen.

Suprematisme-abstracte compositie, uit 1915, een schilderstuk van de Oekraïense kunstschilder Kazimir Malevich
Afbeelding: Suprematisme-abstracte compositie, uit 1915, een schilderstuk van de Oekraïense kunstschilder Kazimir Malevich. Het verschil met zijn stijl 2 jaar terug is opvallend, zie het schilderij van Malevich hierboven (De messenslijper of het principe van glinsteren), toen hij nog in de stijl van het futurisme-kubisme schilderde. 
Locatie: Dit schilderij, een voorbeeld van het suprematisme, hangt in het Yekaterinburg Museum of Fine Arts in ed Russische stad Yekaterinburg, in grootte de 4de stad van Rusland.

Naar het veld II, uit 1928-1929 van de Russische kunstschilder Kazimir Malevich.
Afbeelding: Naar het veld II, uit 1928-1929 van de Oekraïense kunstschilder Kazimir Malevitsj. De Sovjets vonden het werk van  Malevitsj na 1928 in eens decadent. Voor die tijd ondersteunden ze de abstracte kunst. Met als gevold dat hij zijn stijl aanpaste. Vanaf dat moment maakte hij meer figuratieve schilderijen met als belangrijkste thema het boerenleven. Hij componeerde deze schilderijen uit elementaire vormen, zoals goed te zien is op dit schilderij. 
Locatie: Dit bijzondere kunstwerk van Kazimir Malevitsj hangt aan de muren van het Russisch Museum (State Russian Museum) in de Russische stad Sint Petersburg.

Piet Mondriaan

Het was tevens de tijd dat de kunstschilder Piet Mondriaan (1872-1944), die een tijdje in Laren (NH) woonde en werkte, zijn fraaie en bijzondere composities vervaardigde. Toen hij naar Parijs ging bracht hij zijn gebruik van kleuren in zijn schilderijen terug tot de drie primaire kleuren rood, blauw en geel. Deze zette hij in zijn kunstwerken tegenover de niet-kleuren, zoals hij dat noemde, zwart, wit en grijs. 
Niet iedereen kon zijn werk waarderen. Veel bezoekers van zijn tentoonstellingen moesten lachen om zijn schilderijen; er waren echter ook toeschouwers die nadachten over de diepere betekenis in zijn kunstwerken. Ook Picasso begreep het werk van Mondriaan niet. Hij zei `wat moet die vent zich vervelen, hij schildert zijn hele leven hetzelfde schilderij.’
Wat was het dan, dat hij een van de bekendste kunstschilders uit deze periode werd? Wat had Picasso niet gezien of begrepen? 
Mondriaan bleef ongestoord zoeken naar wat hij noemde `het absolute’ ofwel `het geheel’. In samenspel met de vaste verticale en horizontale vormen bleef hij op zoek naar zijn ultieme doel: het universele.  Zonder enige verbinding met het afbeelden van figuren en de zichtbare werkelijkheid.  Alle menselijke emotie was uit zijn werk verdwenen, volstrekte tijdeloosheid was het resultaat. Deze volledig non-figuratieve stijl noemde hij het neoplasticisme. Mondriaan bereikte in zijn schilderijen het bijna onmogelijke: zich uitdrukken zonder enige expressie. De ultieme paradox!

Tableau, een abstract schilderij uit 1923 van Piet Mondriaan
Afbeelding: Tableau, een abstract schilderij uit 1923 van Piet Mondriaan.
Locatie: Het schilderij Tableau van Piet Mondriaan hangt in het Kunstmuseum Den Haag, in de gelijknamige stad. Het Kunstmuseum Den Haag heeft met zo’n 300 kunstwerken de uitgebreidste Mondriaanverzameling van de wereld. 

De Stijl

In Nederland hoorden naast Piet Mondriaan ook de Blaricumse kunstenaar Bart van der Leck (1876-1958) en Theo van Doesburg (1883-1931) bij deze stroming, al pasten zij misschien beter in de eerder beschreven kunststromingen die deel uitmaakten van de abstracte kunst, zoals de dada-beweging. Zij vonden zelf dat zij bij de beweging de Stijl hoorden, een kunststijl die in Nederland populair was bij de toenmalige kunstenaars en waar ook de kunstenaars Vilmos Huszár,  Jan Wils, Antony Kok, J.J.P. Oud, Robert van ‘t Hoff, Georges Vantongerloo en Gerrit Rietveld toe behoorden. Zij hadden als gezamenlijk doel om de werkelijkheid volledig terug te brengen tot zijn eenvoudigste vormen. Volgens hen gaf de abstracte kunst de universele harmonie weer. Zij zochten door middel van hun nieuwe vormentaal de weg naar een ideale maatschappij. Vandaar dat hun kunstwerken vrolijk, vrij en levendig waren, want dat zagen zij als de menselijke idealen voor een toekomstige samenleving. Zij vonden dat het gebruik van primaire en heldere kleuren hier goed bij paste, zoals in hun kunstwerken duidelijk is te zien. 

Bridgers, een abstract schilderij van Vilmos Huszar uit 1932-1933.
Afbeelding: Bridgers, van Vilmos Huszár uit 1932-1933. Vilmos Huszár was een pseudoniem voor Vilmos Hertz, een Hongaarse kunstschilder en medeoprichter van het tijdschrift De Stijl. Door onderling geruzie vertrok hij in 1919 bij het tijdschrift De Stijl. Toch blijft hij jarenlang in de vormenstijl van De Stijl werken, zoals goed te zien is op bijgaand schilderij van de Bridgers. De primaire kleuren op een witte ondergrond doet wel een beetje denken aan het werk van zijn kunstbroeder Bart van der Leck. 
Locatie: Het schilderij `Bridgers’ maakt deel uit van een privéverzameling. ©Ronnie Rokebrand.

De kunstenaarsvereniging De Stijl werd vernoemd naar het gelijknamige tijdschrift De Stijl waar Theo van Doesburg de scepter zwaaide. Hoewel het tijdschrift commercieel geen succes bleek, was de invloed op de kunstwereld groot, zowel in Nederland als daar buiten. Zij brachten hun kunst terug tot rechte verticale en horizontale lijnen in combinatie met het schilderen in zwart, wit en primaire kleuren. In de architectuur volgde Gerrit Rietveld deze kunstbeweging, met als resultaat het Rietveld-Schröderhuis dat in de periode 1923-1924 in Utrecht aan de Prins Hendriklaan 50 werd gebouwd. 

Andere exponenten van de geometrisch georiënteerde abstracte kunst

Ook de Russische kunstenaar Vladimir Tatlin (1885-1953), de Russisch-joodse kunstenaar El Lissitzky (1890-1941) en de Fransman Robert Delaunay (1885-1941) zijn bekende exponenten van de geometrisch georiënteerde abstracte kunst. Al gold ook voor hen dat zij even goed bij andere kunststromingen konden worden geplaatst die onder de algemene term van de abstracte kunst vielen. Delauney werd bijvoorbeeld in zijn tijd vooral binnen de kunststroming van het kubisme geplaatst.

De Eiffeltoren van Robert Delaunay, geschilderd in de periode 1924-1926.
Afbeelding: De Eiffeltoren, van de kunstschilder Robert Delaunay. Het abstracte schilderij stamt uit de periode 1924-1926. Toch zijn ook in dit kunstwerk kubistische trekjes waarneembaar. 
Locatie: De Eiffeltoren van Robert Delaunay hangt in de Hirshhorn Museum and Sculpture Garden in Washington D.C. in de VS.

Optical Art ofwel de Op Art

Andere kunstenaars, zoals Bridget Riley (1931), Victor Vasarely (1908-1997) en Henryk Berlewi (1894-1967) rekenden zichzelf tot de beweging van de Optical Art die men ook de Opt Art noemde. Zij lieten ons via hun kunst zien dat wat je ziet niet altijd ook is wat je denkt. Zij wilden via hun kunstwerken aantonen dat ons bewustzijn en ons denken gevangen zitten in wat we kennen en ervaren hebben. Ons referentiekader bepaald in wezen wat wij de waarheid vinden. In die zin is de waarheid niet meer dan een standpunt vanuit een bepaalde referentie. Hun kunstwerken kunt u onder meer vinden in het OpArtMuseum in Amsterdam.

De glas-in-lood-ramen van Victor Vasarely
Afbeelding: De glas-in-loodramen van Victor Vasarely in de Saint-François-d’Assise kerk in het Franse stadje Port-Grimaud.
Locatie: De glas-in-loodramen vormen de vensters van de Saint-François-d’Assise kerk in het Franse stadje Port-Grimaud.

Abstract expressionisme

Vanaf het begin van de 2de Wereldoorlog komt er een nieuwe kunststroming in gang die men het abstract expressionisme ging noemen. Rond het jaar 1960 was deze kunststroming over haar hoogtepunt heen.

Het abstract expressionisme en de kunstenaars

Veel van de Europese surrealisten en kubisten hadden hun vaderland hals over kop verlaten na het uitbreken van de 2de Wereldoorlog; onder hen waren de surrealistische kunstenaars Marc Chagall, André Breton, Roberto Matta, André Masson en Max Ernst. Zij ontmoetten elkaar weer in New York waar zij kennismaakten met een nieuwe generatie kunstschilders die zich verenigd hadden in de New York School met als belangrijkste exponenten de Nederlander Willem de Kooning (1904-1997), Mark Rothko (1903-1970), Nell Blaine (1922-1996) en Jackson Pollock (1912-1956). De New York School stond aan de basis van het abstract expressionisme. Sinds de precolumbiaanse periode was het de eerste keer dat er weer een kunststroming haar wortels had in de Amerika’s. Hun abstracte kunstwerken werden op dat moment niet overal gewaardeerd, maar nadat er gedurende de oorlogsjaren in New York een galerie was die deze schilderijen ging tentoonstellen, de Art of This Century Gallery, ging het snel vooruit met de waardering voor hun kunstwerken. De Europeanen stonden wel met open monden te kijken naar de, in hun ogen, reusachtige schilderijen die men in de VS maakte. Geïnspireerd door de muurschilders uit Midden- en Zuid-Amerika werkten zij met grote doeken waarop zij hun afbeeldingen aanbrachten. Hoewel het woord afbeeldingen misschien niet echt recht doet aan de manier waarop men schilderde. Deze nieuwe kunststroming richtte zich voor al op de kleuren en textuur.

Staand figuur en liggende vrouw van Willem de Kooning in Rotterdam
Afbeelding: `Staand figuur’ en op de achtergrond `De zittende vrouw’, van de abstract expressionistische kunstenaar Willem de Koning.
Locatie: Deze kunstwerken van Willem de Kooning staan aan de Rotterdam Weena in de stad Rotterdam.

Action painting

Een aantal abstract expressionistische kunstenaars bracht ogenschijnlijk zonder doel de verf op het canvas. De schilderijen van Jackson Pollock zijn hier beroemd om geworden (zie de afbeelding op deze pagina). Hij slingerde als het ware de verf op het doek en noemde zijn schilderijen `drippings’. Hierin sloten zij wel aan bij de gedachten van de dada-beweging, die ook het toeval prevaleerde boven het bedenken van een compositie. Men noemde zijn werk, en ook dat van Willem de Kooning, ook wel action painting, maar tegenwoordig scharen wij dit eveneens onder het abstract expressionisme. Ook de kunstschilders Franz Kline (1910-1962), Clyfford Still (1904-1980) en Bradley Walker Tomlin (1899-1953) waren action painters
Natuurlijk waren er veel verschillen tussen de kunstenaars. Gezamenlijk hadden zij echter de behoefte om de toeschouwer te inspireren, te confronteren, maar ook onderdeel te laten maken van de kunst. Zij maakten zich niet meer druk om de figuratieve objecten op hun schilderij, maar concentreerden zich in eerste instantie op de handeling en vervolgens op de beeldende uitdagingen die het schilderen en de compositie met zich meebracht.

Colorfield painting

Barnett Newman (1905-1970) en Mark Rothko (1903-1970) richtten zich in hun schilderwerken veel meer op de rol van de kleuren om hun toeschouwers te inspireren. Men noemde dit ook wel colorfield painting. Door het aanbrengen van grote kleurvlakken wilden zij dat de toeschouwers door het kijken naar de kleuren zich konden focussen op hun innerlijk. Om dit effect te versterken schilderden zij op grote doeken. De grenzen tussen de kleuren waren vaak wat mistig, zodat de kleuren in elkaar overliepen. Bovendien werden de kleurvlakken met het penseel geschilderd, waarmee zij ook binnen een kleur nuances aanbrachten. Ook in Europa kwam deze stijl in de belangstelling van veel kunstschilders te staan; de Cobra-beweging is hier een goed voorbeeld van. Hiertoe behoorden onder andere de kunstschilders Karel Appel, Corneille en Constant Nieuwenhuys.
Rond 1960 nam het belang van de abstract expressionistische kunst af en kwam de popart meer in de belangstelling van de kunstwereld te staan. Het is echter als kunststroming nooit verdwenen. Tot op de dag van vandaag zijn er veelbelovende kunstenaars die deze kunststroming op geheel eigen wijze volgen.

Who's Afraid of Red, Yellow, and Blue IV, uit 1970 van Barnett Newman
Afbeelding: Who’s Afraid of Red, Yellow, and Blue IV, van Barnett Newmann uit 1969-1970. Het was het laatste kunstwerk dat Barnett Newmann vervaardigde.
Locatie: Dit kunstwerk van Barnett Newmann hangt in de National Galerie in de Duitse hoofdstad Berlijn.


Afbeelding: Action Painting, van de kunstschilder Michael Philip, geïnspireerd door Jackson Pollock.
Locatie: Dit schilderij maakt deel uit van de privécollectie van Michael Philip.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.