Winkelwagen

Les 27: Art Nouveau en Art Deco

Introductie

Als er twee termen zijn die in de kunst- en designwereld vaak met elkaar verward worden, dan zijn het de benamingen van de stijlperiodes Art Nouveau en Art Deco. Toch betreffen het stijlperiodes die niet gelijktijdig in zwang waren, maar elkaar opvolgden. De Art Nouveau, een Franse term, wordt in Duitsland ook vaak de Jugendstil genoemd, terwijl men deze kunststroming in Spanje het Modernismo noemde. Anderen spraken over de Wiener Secession-stijl, Stile Floreale of Modern Style, terwijl de Amerikanen het de Tiffany-stijl noemden; de Britten spraken over de Glasgow-stijl. In Amsterdam sprak men ook wel over de Nieuwe Kunst, een vertaling van de Franse benaming. Vele namen dus voor tal van bewegingen in de kunst, de designwereld en de architectuur die in de periode 1880-1914 ontstonden.

Afbeelding: Tijdens de periode van de Art Nouveau probeerden ook de glasblazers nieuwe technieken, kleuren, vormen en materialen uit. Geïnspireerd door Aziatische tradities ontwikkelde de Franse kunstenaar Émile Gallé (1846–1904) een speciale techniek die men noemde cameo-glas. De glasblazers smolten twee tot drie dunne lagen glas in verschillende kleuren over elkaar heen om vervolgens dieren- en bloemmotieven uit het glas te snijden, te etsen of te graveren. Bloemen en planten waren bij Gallé favoriete onderwerpen in zijn glasontwerpen, zoals op de afgebeelde vaas is te zien. Het resultaat was een veelkleurig glas. De techniek kreeg grote populariteit in heel Europa. De getoonde glazen vaas van Émile Gallé is gemaakt van cameo glas met emailschildering. Het is geproduceerd door Cristallerie de Gallé. Locatie: Deze glazen vaas uit de periode 1900 tot 1904 is in het bezit van het Nordenfjeldske Kunstindustrimuseet in Trondheim, maar is uitgeleend aan het Jugendstilsenteret dat is gevestigd in een oude apotheek uit 1907. Het is zowel een museum als een nationaal centrum van Art Nouveau. Ook de apotheek zelf is gebouwd in de stijl van de Art Nouveau, net als veel andere gebouwen in de Noorse stad Alesund. Het kunstmuseum KUBE is via een ondergrondse gang verbonden met het Jugendstilsenteret en is gevestigd in het voormalige kantoorgebouw van Norges Bank (1906). De ingang van het Jugendstilsenteret vindt u aan de Apotekergata 16 in het dentrum van de Noorse stad Alesund. Het centrum van deze stad brandde in 1904 geheel af, waarna men het centrum van Alesund herbouwde in de stijl van de Art Nouveau.
AfbeeldingTijdens de periode van de Art Nouveau probeerden ook de glasblazers nieuwe technieken, kleuren, vormen en materialen uit. Geïnspireerd door Aziatische tradities ontwikkelde de Franse kunstenaar Émile Gallé (1846–1904) een speciale techniek die men cameo-glas noemde. De glasblazers smolten twee tot drie dunne lagen glas in verschillende kleuren over elkaar heen om vervolgens dieren- en bloemmotieven uit het glas te snijden, te etsen of te graveren. Bloemen en planten waren bij Gallé favoriete onderwerpen in zijn glasontwerpen, zoals op de afgebeelde vaas is te zien. Het resultaat was een veelkleurig glas. De techniek kreeg grote populariteit in heel Europa. De getoonde glazen vaas van Émile Gallé is gemaakt van cameo-glas met emailschildering. Het is geproduceerd door Cristallerie de Gallé.
Locatie: Deze glazen vaas uit de periode 1900 tot 1904 is in het bezit van het Nordenfjeldske Kunstindustrimuseet in Trondheim, maar is uitgeleend aan het Jugendstilsenteret dat is gevestigd in een oude apotheek uit 1907 in het Noorse stadje Alesund. Het is zowel een museum als een nationaal centrum van Art Nouveau. Ook de apotheek zelf is gebouwd in de stijl van de Art Nouveau, net als veel andere gebouwen in de Noorse stad Alesund. Het kunstmuseum KUBE is via een ondergrondse gang verbonden met het Jugendstilsenteret en is gevestigd in het voormalige kantoorgebouw van Norges Bank (1906). De ingang van het Jugendstilsenteret vindt u aan de Apotekergata 16 in het centrum van de Noorse stad Alesund. Het centrum van deze stad brandde in 1904 geheel af, waarna men Alesund herbouwde in de stijl van de Art Nouveau. ©Ronnie Rokebrand.

De term Art Nouveau (Nieuwe Kunst) was treffend gekozen voor deze fonkelnieuwe kunststroming. Tot op dat moment hadden nieuwe kunststijlen altijd wel wortels in het verleden, in voorgaande kunststromingen. Bijvoorbeeld als een reactie op een vorige kunststroming of als een terugkeer naar een kunststroming in het verleden. In de Art Nouveau was dit niet het geval. Er was echt sprake van Nieuwe Kunst. De Art Nouveau beperkte zich in het begin vooral tot de toegepaste kunsten, maar al snel voelden ook architecten en kunstschilders zich tot deze nieuwe kunststroming aangetrokken. Uiteindelijk zal maar weinig aan deze restyling ontsnappen. Sieraden, boeken, kleding, maar ook stations en woonhuizen werden gebouwd in de nieuwe stijl van de Art Nouveau.

Art Deco wandbord met bloemmotieven en een groene rand van voor 1920
Afbeelding: Fraai Art Nouveau-wandbord uit Gouda met gestileerde, bloemrijke motieven. De golvende lijnen doen aan plantmotieven denken. Het lijkt alsof het middengedeelte van het wandbord organisch aaneen is gegroeid, wat kenmerkend is voor de Art Nouveau. De groene rand duidt erop dat het wandbord van vóór 1920 is.
Locatie: Dit Art Nouveau-wandbord maakt deel uit van de collectie van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand.


De organische en golvende vormen van de Art Nouveau

Het tijdvak van de Art Nouveau liep ongeveer van 1880 tot aan de Eerste Wereldoorlog, terwijl we de periode van 1918 tot in de dertiger jaren de Art Deco noemen. Daarna namen modernistische stijlen de creatieve macht in de kunstwereld over. De belangrijkste kenmerken van de Art Nouveau waren de organische en golvende vormen. Deze vormen werden in de kunsten vertaald in sierlijke, dromerige en bloemrijke motieven, maar soms ook in geometrische en eenvoudige ontwerpen. Zij waren een directe reactie van de kunstwereld, en met name in de architectuur, op de oude klassieke en meer in rangordes denkende structuren. In kunstkringen had men duidelijk genoeg van alle neostijlen uit de tijd van de industriële revolutie. Met de natuur als voorbeeld maakte men gebruik van golvende lijnen.

Deze eetkamer toont de grote diversiteit van de art nouveau zoals die door de beoefenaars van die tijd werd gemanifesteerd. De stijl is typisch multidisciplinair die hun ontwerpen fysiek realiseerde. De kunstenaars uit de periode van de Art Nouveau werkten vaak binnen tal van genres en met verschillende materialen. Architecten ontwierpen interieurs, terwijl kunstenaars alles ontwierpen, van meubels tot reclameposters. Bekwame vakmensen waren vaak degenen die deze ontwerpen in verschillende materialen fysiek realiseerden, zoals te zien is in dit interieur.  Zowel de raampartijen, de stoelen, de wandbekleding als de gedekte tafel zijn allen in de stijl van de Art Nouveau. Deze Nieuwe Kunst cultiveerde de schoonheid, maar de beweging bevatte ook een donkerdere ondertoon, en soms lijkt de keuze van beeldtaal en kleur bij nader inzien te grenzen aan het aan het groteske.Locatie: Deze eetkamer maakt deel uit van de voormalige apotheek uit 1907 waarin het Art Nouveau museum Jugendstilsenteret is gevestigd. Het is zowel een museum als een nationaal centrum van Art Nouveau. De ingang van het Jugendstilsenteret vindt u aan de Apotekergata 16 in het centrum van de Noorse stad Alesund. ©Ronnie Rokebrand.
AfbeeldingDeze eetkamer toont de grote diversiteit van de Art Nouveau zoals die door de beoefenaars van die tijd werd gemanifesteerd. De stijl is typisch multidisciplinair. De kunstenaars uit de periode van de Art Nouveau werkten vaak binnen tal van genres en met verschillende materialen. Architecten ontwierpen interieurs, terwijl kunstenaars van alles ontwierpen, van meubels tot reclameposters, en van schilderijen tot glaswerk. Bekwame vakmensen realiseerden deze ontwerpen in verschillende materialen, zoals te zien is in dit interieur. Zowel de raampartijen, de stoelen, de lamp, de wandbekleding, de lambrisering, de plafondversiering als de gedekte tafel zijn vervaardigd in de stijl van de Art Nouveau. De Nieuwe Kunst cultiveerde de schoonheid, maar de beweging bevatte ook een andere kant: de keuze van beeldtaal en kleur lijkt soms te grenzen aan het groteske.
Locatie: Deze eetkamer maakt deel uit van de voormalige apotheek uit 1907 in de Noorse stad Ålesund, waarin het Art Nouveau museum Jugendstilsenteret is gevestigd. Het is zowel een museum als een nationaal centrum van Art Nouveau. De ingang van het Jugendstilsenteret vindt u aan de Apotekergata 16 in het centrum van de Noorse stad Ålesund. ©Ronnie Rokebrand.

Een ander belangrijk aspect was de asymmetrie. Men hoefde de compositie van een kunstwerk of een design niet meer symmetrisch op te zetten. In de natuur was ook veel asymmetrisch en dat moest volgens de gedachte van de Art Nouveau ook doorgevoerd worden in de kunst- en de designwereld. Alles liep elegant, vloeiend en golvend in elkaar over, alsof je naar een klimopplant zat te kijken. Toch zag je in de Art Nouveau ook bestaande stijlen terug, zoals het cloisonnisme, vernoemd naar de cloisonné-techniek die populair was in China. Men legde in China ragfijne metalen of koperen draadjes op een koperen ondergrond en vulde vervolgens de ontstane ruimtes tussen de draadjes in met email. In bijvoorbeeld veel juwelen uit deze periode zag je deze techniek terugkomen. Bekende edelsmeden uit de periode van de Art Nouveau waren de Belg Philippe Wolfers (1858-1929) en de Spaanse Catalaan Lluís Masriera (1872-1958).

Orchidee, een Art Nouveau sierbloempot van Philippe Wolfers uit 1897.
Afbeelding‘Orchidee’, een sierbloempot in de stijl van de Art Nouveau, uit 1897 van de Belgische juwelier-ontwerper Philippe Wolfers.
Locatie: Deze Art Nouveau sierbloempot maakt deel uit van de verzameling van de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in de Belgische hoofdstad Brussel. Deze sierbloempot staat in het Museum voor Moderne Kunst, gelegen aan de Regentschapsstraat 3 in Brussel.

Andere bekende kunstenaars in deze kunststroming waren onder meer de Catalaanse architect Antoni Gaudí (1852-1926), de Belgische architect Victor Horta (1861-1947), de Tsjechische kunstenaar van affiches en wandplaten Alphonse Mucha (1860-1939), de Engelse illustrator en schrijver Aubrey Beardsley (1872-1898), de Nederlandse kunstschilder Jan Toorop (1858-1928), de Belgische kunstschilder, ontwerper en architect Henry Van de Velde (1863-1957) en de Nederlandse architect en stedenbouwkundige Hein (H.P.) Berlage (1856-1934).

Zijde, geweven in een Art Nouveau design, van Georges de Feure (1868-1943). Het is geweven in het jaar 1900.Locatie: Het zijden paneel maakt deel uit van de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York (VS). Het is in 1946 aan het museum geschonken door dhr. Henry Hunt Clark. 
Afbeelding: ‘Zijde, geweven in een Art Nouveau design’, van Georges de Feure (1868-1943). Het paneel is geweven in het jaar 1900.
Locatie: Het zijden paneel maakt deel uit van de collectie van het Metropolitan Museum of Art, gelegen aan de oostzijde van Central Park in Manhattan in New York (VS). Het is in 1946 aan het museum geschonken door dhr. Henry Hunt Clark.

De Catalaanse architect Antoni Gaudi

Een belangrijke exponent van de Art Nouveau was de Catalaanse architect Antoni Gaudí (1852-1926). In al zijn bouwwerken proefde – en proef je – zijn liefde voor organische, golvende en idyllische ontwerpen en zijn aversie tegen symmetrie en hoekige gebouwen. Het bijzondere van de ontwerpen van Gaudí was dat je de Art Nouveau niet alleen aan de buitenzijde aantrof, zeg maar in de versieringen, maar dat het een essentieel onderdeel uitmaakte van het fundament van het gebouw en de gehele constructie die daarop rustte.
Beroemd is de Sagrada Familia, een rooms-katholieke basiliek in Barcelona waar Gaudí de laatste 16 jaar van zijn leven aan werkte, voordat hij door een tram werd doodgereden. Een mooi, bijna waanzinnig kerkgebouw van een onvoorstelbare schoonheid. Men is nog steeds aan het bouwen in en aan de basiliek. Van de zes torens zijn die van de Evangelisten Marcus en Lucas in 2022 gereed gekomen, evenals de op een na hoogste toren van Maria met enkele sterren op de kroon en een verlichte ster in de top. In 2023 kwamen de twee andere torens van de Evangelisten Johannes en Matteüs gereed. Men verwacht dat ergens in 2026 de laatste toren, de toren van Jezus, wordt opgeleverd. Nog even wachten dus…, al kunt u de basiliek ook nu al bezoeken. De opbrengsten komen ten goede aan de bouw van dit unieke gebedshuis.
Andere bekende werken van Antoni Gaudí in Barcelona zijn: de Illuminations, ofwel de verlichting op het plein Plaça Reial uit 1879; het gebouw met toren en zonnebloemen van keramiek El Capricho uit 1885, gelegen op de Barrio Sobrellano; het paleis Palau Güell op de Rambla uit 1889; het Casa Vicens uit 1889; het Casa Calvet uit 1890; het Casa Batlló uit 1896; het Bellesguard uit 1909; het Casa Milà uit 1910; het veelbezochte Park Güell uit 1914; en het kerkgebouw Cripta Colònia uit 1917. In de stad León ontwierp Antoni Gaudí in 1892 het Casa de Los Botines, geografisch gezien een buitenbeentje.

het Casa Batlló in Barcelona
Afbeelding: De organische en golvende vormen in de voorgevel van het ‘Casa Batlló’ in Barcelona, uit 1877, van de Catalaanse architect Antoni Gaudí. De voorgevel is verder ingelegd met mozaïek. Men bouwde de woning in opdracht van de familie Batlló. Het huis is tegenwoordig in het bezit van de familie Bernat, die het huis volledig heeft gerestaureerd.
Locatie: Het ‘Casa Batlló’ ligt aan de Passeig de Gràcia 43 in de Catalaanse stad Barcelona.

Gustav Klimt, zijn vrouwenportretten en met goud gelardeerde schilderijen

De Oostenrijkse kunstschilder Gustav Klimt (1862-1918) kwam uit een eenvoudig gezin, maar slaagde erin om een van de bekendste kunstenaars te worden in de periode die wij de Art Nouveau of Jugendstil noemen. Hij maakte decoratieve en met bladgoud gelardeerde schilderijen en krachtige vrouwenportretten, zowel van vrouwen uit de Weense high society als van zijn vele andere modellen. In die zin gaf Klimt in deze schilderingen zijn dromen een gestalte. Met veel van deze modellen onderhield hij een seksuele relatie. Hij kreeg vijf kinderen bij drie verschillende vrouwen die voor hem model hadden gestaan. Een van die modellen, de modeontwerpster Emilie Flöge (1874-1952), was lange tijd zijn levensgezellin.

Portret van Emilie Flöge, uit 1902, geschilderd door Gustav Klimt. Het is in het bezit van het Vienna Museum in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen.
Afbeelding‘Portret van Emilie Flöge’, uit 1902. Het is geschilderd door haar geliefde Gustav Klimt. Zij was de schoonzus van zijn broer en een talentvol kledingontwerpster. De lange jurken en gewaden die de modellen op zijn schilderijen dragen zijn geïnspireerd op haar kledingontwerpen.
Locatie: Dit portret is in het bezit van het Vienna Museum Karlsplatz, gelegen aan de Karlsplatz 8 in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen. Het museum is tijdelijk gesloten in verband met een renovatie. Men verwacht dat het museum rond 2025 weer toegankelijk is voor publiek.

Gustav Klimt was niet alleen schilder, maar ook graficus, lithograaf, tekenaar en beeldhouwer. Hij liet zich inspireren door onder meer Vincent van Gogh, Matisse, Monet, Toorop, Whistler, Toulouse-Lautrec en Rodin. Uit al deze invloeden distilleerde Gustav Klimt een geheel eigen stijl vol symboliek, decoratieve motieven en zacht erotisch getinte afbeeldingen. In 1897 richtte hij, samen met enkele andere kunstenaars, de kunstenaarsvereniging de Wiener Secession op. De term Wiener Secession was de Oostenrijkse benaming voor de kunststroming Art Nouveau. In 1898 hielden zij hier hun eerste tentoonstelling in een gebouw dat zij de Secession noemden. Rond 1902 gingen de kunstenaars van de Wiener Secession werken voor de Wiener Werkstätte, een bedrijf voor toegepaste kunst. Gustav Klimt vormde een bron van inspiratie voor de kunstenaars van de Wiener Werkstätte en voor de Oostenrijkse kunstschilders Egon Schiele (1890-1918) en Oskar Kokoschka (1886-1980), die, net als Gustav Klimt, voor de Wiener Werkstätte werkten. Voor het gebouw de Secession schilderde Klimt in deze periode een hommage aan de Negende Symfonie van Beethoven. In dit 34 meter lange Beethovenfries gebruikte Klimt voor het eerst bladgoud in zijn schilderijen. Hij liet zich daarbij inspireren door de gouden Byzantijnse mozaïeken in Ravenna, gelegen in het noordoosten van Italië. Het was echter niet alleen een eerbetoon aan Beethoven, maar hij maakte er ook een wandschildering van waarin hij de ellende van de wereld en tegelijkertijd de redding van het menselijk bestaan verbeeldde.

De Vijandige Krachten, de Titan Typhoeus, de Drie Gorgonen, een deel van het Beethovenfries van Gustav Klimt uit de eerste jaren van de twintigste eeuw.
Afbeelding‘De Vijandige Krachten, de Titan Typhoeus en zijn dochters de Drie Gorgonen’. Het betreft hier de middenmuur van het Beethovenfries van Gustav Klimt in het gebouw de Secession. Hij schilderde dit immense werk voor de 14e Weense Secessionistische tentoonstelling ter ere van de Negende Symfonie van de componist Ludwig van Beethoven. Op dit fries zien we de vijandige krachten uitgebeeld. Deze bestaan uit Typhoeus de reus, tegen wie zelfs goden tevergeefs streden, en zijn dochters, de drie Gorgonen, die lust en ontucht, onmatigheid en knagende zorg symboliseren. Boven hun hoofden vliegen de verlangens en wensen van de mensheid.
Locatie: De Secession met het Beethovenfries is tot op de dag van vandaag te bezoeken in Wenen aan de Friedrichstraße 12.

De kunstwerken van Gustav Klimt kregen tijdens zijn arbeidzame kunstenaarsleven steeds meer reliëf. Als het aan hem had gelegen, dan was zijn gehele werk opgebouwd uit bladgoud, juwelen en edelmetalen. Dat werd hem echter te duur, dus was het de verf die zijn dromen moest verwerkelijken. Op latere leeftijd schilderde Gustav Klimt ook enkele landschappen. Zijn bekendste werk is ‘De Kus’ uit 1907-1908. 

Art Deco, ieder functioneel product een kunstwerk

Na de Eerste Wereldoorlog nam het belang van de Industriële Revolutie in de economie, en daarmee in de maatschappij, verder toe. Steeds meer goederen kwamen als massaproducten uit de fabrieken. De kunstenaars stoorden zich aan het feit dat alles alleen maar functioneel beoordeeld werd en dat er geen oog meer was voor de schoonheid van een product. De kunstenaars, die in de stijl van de Art Deco werkten, begonnen met het verfraaien van deze producten, zodat het oog van de mens ervan kon genieten. Het ideaal van de Art Deco (circa 1918-1939) was dat ieder functioneel product een kunstwerk werd.

De fraaie Art Deco deuren van het gerechtsgebouw van Cochise County in Bisbee, Arizona
AfbeeldingDe fraaie Art Deco deuren van het gerechtsgebouw van Cochise County in Bisbee, Arizona (VS). De deuren zijn van koper, afkomstig uit de kopermijnen in deze streek. Op de deuren staan twee gestileerde afbeeldingen van Vrouwe Justitia. Zij is van oorsprong een Romeinse godin en werd later het symbool van de rechtspraak in de westerse wereld. Ook de rest van dit gerechtsgebouw is ontworpen in de Art Deco stijl.
Locatie: Dit gerechtsgebouw staat in het centrum van Bisbee, tegenover de rooms-katholieke St. Patrick kerk. Bisbee ligt in de staat Arizona in de VS.

Het gevolg waren gedurfdere en vooral meer gestroomlijnde producten en ontwerpen. De Art Deco kunstenaars wilden aantonen dat de industriële vooruitgang ook mooie goederen, bouwwerken, interieurs, producten, glas-in-loodramen en schilderijen konden opleveren. Bijzondere ontwerpen, beweeglijke figuren, versieringen, geometrische patronen, swing en losbandigheid kenmerkten de Art Deco.

Art Deco inrichting van de ontbijtzaal in Thermae Palace in Oostende met een fraaie met glas ingelegde achterwand met geometrische figuren.
AfbeeldingDe ontbijtzaal van het Thermae Palace Hotel in Oostende, België. Op de achtergrond ziet u een fraaie glazen wand met geometrische figuren, kenmerkend voor de Art Deco. Ook de lampen, meubels en decoraties zijn nog in de stijl van de Art Deco. Het was een van de vele projecten van koning Leopold II van België. Hij liet in Oostende een groot thermaal instituut bouwen tegen de colonnade die hij in 1905 had laten construeren. In 1929 werden de plannen van de Oostendse architect André Daniels, in samenwerking met de Franse architecten Flegenheimer, Bard en Garella, voor dit zogeheten Badenpaleis goedgekeurd. In 1933 werd het Badenpaleis geopend. Het interieur werd volledig in de stijl van de Art Deco ingericht. De buitenzijde van dit hotel met de lange en prominent aanwezige zuilengang heeft een meer neoklassiek uiterlijk. Het oorspronkelijke wellness center bestaat helaas niet meer.
Locatie: Het Thermae Palace Hotel staat aan de Zeedijk nummer 330, direct aan het zandstrand, in de Belgische badplaats Oostende. De kamers met zeezicht bieden een fraai zicht op het zandstrand van Oostende en de achterliggende Noordzee. ©Ronnie Rokebrand.

Niet alleen de gebruiksartikelen werden in het jasje van de Art Deco ontworpen en gegoten, maar ook de schepen, treinen en gebouwen werden ontworpen en ingericht volgens deze nieuwe vormentaal.

Radio Kootwijk uit 1918, van de architect Julius Luthmann
Afbeelding: Het gebouw van Radio Kootwijk werd in 1918 ontworpen door de architect Julius Luthmann (1890-1973) van de Amsterdamse School. Het gebouw staat in de volksmond bekend als “de kathedraal,” maar Luthmann gaf zelf aan dat hij het had ontworpen in de vorm van een Egyptische Sfinx. Het gebouw moest onbrandbaar zijn en er mocht geen hout of ijzer worden gebruikt. Vandaar dat Luthmann het volledig in gewapend beton vervaardigde, wat voor die tijd een revolutionaire methode was. Overal in het gebouw zijn de kenmerken van de Art Deco zichtbaar, zowel in de stroomlijning van de constructie als in de beelden die het gebouw verfraaien. De decoraties in en rondom Radio Kootwijk werden gemaakt door de beeldhouwer Hendrik van den Eijnde (1869-1939).
Dit langeafstand-zendstation is in Nederland uniek en internationaal zeldzaam. Het zendcomplex werd ontworpen om de verbindingen met de toenmalige overzeese rijksdelen te onderhouden, waaronder Nederlands-Indië. Er zijn wereldwijd slechts drie andere vergelijkbare grootschalige monumentale zendcomplexen.
Locatie: Radio Kootwijk staat op de Veluwe, ongeveer 5 kilometer van het Nederlandse plaatsje Kootwijk. ©Ronnie Rokebrand.


Bekende architecten als William van Alen (1883-1954), de ontwerper van het Chrysler Building in New York, en Robbert Mallet-Stevens (1886-1945) zijn tot op de dag van vandaag bekend om hun ontwerpen. Hetzelfde geldt voor de Poolse Art Deco kunstschilderes Tamara de Lempicka (1898-1980). Een andere bekende naam is de Franse glasblazer en juwelenontwerper René Lalique (1860-1945), die zowel befaamd werd om zijn Art Nouveau als zijn Art Deco creaties.

Een hanger van de juwelenontwerper René Lalique uit 1901
AfbeeldingEen fraaie Art Nouveau hanger uit 1901, ontworpen door de Franse juwelenontwerper René Lalique. Hij vervaardigde de hanger van goud, email, opaal, platina, diamanten en een parel. De pauwen symboliseren schoonheid en onsterfelijkheid.
Locatie: Deze hanger maakt deel uit van de juwelenverzameling van het Metropolitan Museum of Art in New York, VS. Het museum bevindt zich aan de oostzijde van Central Park in Manhattan.

A.M. Cassandre (1901-1968) is bekend om de Art Deco-affiches die hij maakte, terwijl de creaties van de Franse modeontwerpster Coco Chanel tot op de dag van vandaag worden gedragen. Een soortgelijke stijl van affiches werd gemaakt door de Amerikaanse kunstschilder Edward Mason Eggleston (1882-1941). Naast zijn fraaie Art Deco-affiches vervaardigde hij ook gestroomlijnde olieverfschilderijen, die hij vervolgens als prenten in kalenders verkocht.
 Cleopatra, van Edward Mason Eggleston, uit 1934..
Afbeelding‘Cleopatra,’ van Edward Mason Eggleston, uit 1934. Ook op deze schildering staat een pauw als symbool van schoonheid en onsterfelijkheid. Locatie: Deze schildering werd in 1934 gepubliceerd in een Art Deco-kalender door Beatrice Decker.

Een van de bekendste Art Deco-schilderessen was de in Polen geboren Tamara de Lempicka (1898-1980). Zij maakte haar bekendste schilderijen in Parijs en Hollywood. Beroemd zijn ‘Zelfportret in een groene Bugatti,’ ‘Groep met vier naakten,’ beide uit 1925, en ‘Jonge vrouw met handschoenen’ uit 1930.

Djokja zilveren schaal in de stijl van Art Deco uit de dertiger jaren van de 20ste eeuw.
AfbeeldingZilveren fruitschaal, staande op balpootjes, in de stijl van de Art Deco. De gestroomlijnde vormen zijn typerend voor de Art Deco, evenals het feit dat het een gebruiksvoorwerp betreft. De fruitschaal is versierd met gestileerde lotusbloemen. Het betreft hier zogenoemd Djokja-zilver, vernoemd naar de Indonesische stad Yogyakarta, in de volksmond beter bekend als Djokja. Het gehamerde zilver werd met de hand vervaardigd door de zilversmeden van Kota Gede, een voorstadje van Yogyakarta. De fruitschaal bevat het meesterteken 7K 800 (800-1000), wat betekent dat minimaal 80% van het materiaal uit zuiver zilver bestaat, en stamt uit de periode rond 1930. Typerend voor het Djokja-zilver is dat het deels is zwartgemaakt met rook of chemicaliën.
Locatie: Deze Art Deco-schaal maakt deel uit van de collectie van de Gooise Galerie. Het Tropenmuseum in Amsterdam bezit 130 voorbeelden van Djokja-zilver. ©Ronnie Rokebrand.

In 1927 kwam in Duitsland de film ‘Metropolis’ uit. Deze film van regisseur Fritz Lang verkende de ontmenselijking en uitbuiting in de moderne stad. Het uiterlijk van de stad in ‘Metropolis’ is sterk bepaald door de kunststroming Art Deco. Hetzelfde geldt voor de poster die de film aanprees voor het grote publiek. Er werden ook theaters gebouwd in de stijl van de Art Deco. Een bekend voorbeeld is het Theater Tuschinski in Amsterdam, dat in 1921 haar deuren opende voor het publiek.

De poster van de film Metropolis, uit 1927, van de regisseur Fitz Lang. De film was geïnspireerd op de gelijknamige roman van Thea von Harbou. Zij werkte ook mee aan de totstandkoming van deze opmerkelijke film.  Men beschouwt tegenwoordig dit meesterwerk als een van de invloedrijkste films ooit gemaakt.
Afbeelding: De Art Deco-poster van de film ‘Metropolis’, uit 1927, van de Oostenrijkse regisseur Fritz Lang (1890-1976). De film was geïnspireerd op de gelijknamige roman van Thea von Harbou (1888-1954). Zij werkte mee aan de totstandkoming van deze opmerkelijke film. Men beschouwt dit meesterwerk als een van de invloedrijkste films ooit gemaakt. In de stad Metropolis wonen een denkende en een werkende klasse. De zoon van de heerser van de stad ontdekt in welke armoedige en gevaarlijke omstandigheden de arbeiders werken. Hij wordt verliefd op de lieftallige Maria, die bij de arbeiders tegen het gebruik van geweld predikt. De denkende klasse besluit om de wetenschapper Rotwang in te schakelen om een robot te ontwikkelen die er hetzelfde uitziet als Maria, om zo haar plaats in te kunnen nemen. Uiteindelijk loopt het allemaal goed af. De boodschap van de film is: ‘Er kan geen begrip zijn tussen de handen en de hersenen, tenzij het hart optreedt als bemiddelaar.’

Op het moment dat de Grote Depressie zich in de jaren dertig van de vorige eeuw over de wereldeconomie uitrolde, was het gedaan met de Art Deco. De mensen hadden gewoon geen geld meer om de duurdere producten te kopen.

Een koperen Art Deco hanglamp uit de periode 1910-1920, met lange en transparante glasstaafjes en een gestroomlijnde, koperen armatuur. Locatie: Deze koperen Art Deco hanglamp maakt deel uit van de kunstverzameling van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand.
Afbeelding: Een koperen Art Deco hanglamp uit de periode 1910-1920, met lange en transparante glasstaafjes en een gestroomlijnde, koperen armatuur.
Locatie: Deze koperen Art Deco hanglamp maakt deel uit van de kunstverzameling van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand.


Natuur tegenover techniek

De manier waarop de kunstenaars van de Art Nouveau naar kunst keken, was wezenlijk anders dan die van hun collega’s van de Art Deco. Terwijl de kunstenaars en designers in de Art Nouveau vooral gefocust waren op het terugbrengen van de natuur in hun werken, en hun werken dus ook meer organisch waren, omarmden hun collega’s van de Art Deco juist de technische vooruitgang. Zij wilden vooral hun producten en de woonomgeving verfraaien en meer toegankelijk maken voor mensen, met als gevolg een meer gepolijste stijl.

Art Deco in de hal van het Thermae Palace Hotel in Oostende. Het gebouw werd in 1933 geopend en is nog voor een groot deel in de stijl van de Art Deco.
AfbeeldingEen hal in het Thermae Palace Hotel in Oostende, ontworpen en uitgevoerd in de stijl van de Art Deco. De ruimte is nog geheel intact gebleven, inclusief het meubilair, de lampen, het plafond, de raampartijen en de tegelvloer met geometrische figuren. In 1933 opende dit ‘Badenpaleis’ in de stijl van de Art Deco haar deuren voor het publiek.
Locatie: Het Thermae Palace Hotel staat aan de Zeedijk nummer 330, direct aan het zandstrand, in de Belgische badplaats Oostende. ©Ronnie Rokebrand.

Een mooi voorbeeld van een Art Deco design is het oorspronkelijke Coca Cola-flesje, met haar fraaie golvende glas waardoor het flesje lekker in de hand ligt. Met andere woorden: het flesje was mooi om te zien en functioneel in gebruik.

Een  klassiek Coca Cola-flesje met een Art Deco design
Afbeelding: Een goed voorbeeld van een functioneel Art Deco design is het golvende glas met ribbels van het Coca-Cola flesje, waardoor het goed in de hand ligt. Ook het iets later geproduceerde, smallere flesje voldoet aan de kenmerken van het Art Deco design.
Locatie: Deze fles maakt deel uit van de collectie van Coca-Cola.

Afbeelding bovenaan deze pagina: ‘De Kus’, uit 1907-1908, een goed voorbeeld van een Art Nouveau schilderij van de kunstschilder Gustav Klimt. Men vermoedt dat het een zelfportret is van Gustav Klimt die zijn geliefde Emilie Flöge kust.
Locatie: ‘De Kus’ van Gustav Klimt maakt deel uit van de collectie van de Österreichische Galerie Belvedere. Dit kunstmuseum bevindt zich in het barokke Belvedere paleis (Slot Belvedere), gelegen aan de Prinz-Eugen-Straße 27 in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen.

Mijn naam is Gustav Klimt. Ik werd in 1862 geboren in Wenen en stierf in 1918 in dezelfde stad. Ik had geen talent om te spreken of te schrijven, vooral niet als ik iets over mijzelf of mijn werk moest zeggen. Vandaar dat ik mij in mijn schilderijen richtte op mijn dromen waarin beeldschone vrouwen een hoofdrol vertolkten. Ik voelde me altijd seksueel aangetrokken tot de modellen die voor mij poseerden.

Samenvatting Art Nouveau en Art Deco door Gustav Klimt

“Mijn naam is Gustav Klimt. Ik werd in 1862 geboren in Wenen en stierf in 1918 in dezelfde stad. Ik had geen talent om te spreken of te schrijven, vooral niet als ik iets over mijzelf of mijn werk moest zeggen. Vandaar dat ik mij in mijn schilderijen richtte op mijn dromen waarin beeldschone vrouwen een hoofdrol vertolkten. Ik voelde me altijd seksueel aangetrokken tot de modellen die voor mij poseerden. Het gevolg was dat ik vijf kinderen kreeg met drie verschillende kunstenaarsmodellen. Misschien waren het er wel meer … In mijn schilderijen ontwikkelde ik een geheel eigen Art Nouveau stijl vol met symboliek, decoratieve motieven en zacht erotisch getinte afbeeldingen. Ik werd uiteindelijk beroemd met mijn vrouwenportretten en met goud gelardeerde schilderijen. Op deze plek geef ik een samenvatting van de les over de Art Noveau en de Art Deco die u zojuist heeft gevolgd. De kunststijlen Art Nouveau en Art Deco worden vaak met elkaar verward, hoewel ze verschillende periodes vertegenwoordigen. De Art Nouveau floreerde van circa 1880 tot1914, en stond ook bekend als Jugendstil, Modernismo, Wiener Secession-stijl, Stile Floreale, Modern Style, Tiffany-stijl en Glasgow-stijl, afhankelijk van de regio. Deze stroming introduceerde een volledig nieuwe kunstvorm, zonder directe wortels in het verleden. Het kenmerkte zich door organische en golvende vormen, sierlijke motieven, en het gebruik van asymmetrie, geïnspireerd door de natuur. Dit was een duidelijke reactie op de klassieke structuren en de neostijlen van de industriële revolutie. Bekende figuren uit de Art Nouveau waren onder anderen de architecten Antoni Gaudi en Victor Horta, kunstenaars als Alphonse Mucha, Aubrey Beardsley, Jan Toorop, Henry Van de Velde, en architect H.P. Berlage. Gaudi was een prominente vertegenwoordiger van deze stijl, met zijn Sagrada Familia en andere werken in Barcelona die zowel qua versieringen als in fundament en constructie de Art Nouveau-stijl uitdroegen. Ikzelf werd bekend om mijn decoratieve, met goud beschilderde doeken en krachtige vrouwenportretten, en was een belangrijke figuur in deze beweging. Ik hielp de Wiener Secession oprichten, die de Oostenrijkse versie van de Art Nouveau vertegenwoordigde. De Art Deco floreerde tussen circa 1918 en1939. Het ontstond na de Eerste Wereldoorlog en was een reactie op de industriële massaproductie. Het streefde ernaar om functionele producten om te vormen tot kunstwerken, met gedurfde en gestroomlijnde ontwerpen. Art Deco omarmde de technische vooruitgang en industrie, wat leidde tot een meer gepolijste stijl. Belangrijke figuren in deze stroming waren architecten als William van Alen en Robbert Mallet-Stevens, kunstenaressen als Tamara de Lempicka en ontwerpers als René Lalique. De stijl beïnvloedde ook de filmindustrie, met Fritz Lang's Metropolis als een prominent voorbeeld. De Art Nouveau en de Art Deco vertegenwoordigen dus twee verschillende benaderingen van kunst en design. Waar Art Nouveau zich richtte op natuurlijke, organische vormen en een reactie was tegen de industriële revolutie, omarmde Art Deco juist de technische vooruitgang en industrie, wat resulteerde in een strakkere en meer gestroomlijnde stijl. Een voorbeeld van Art Deco-design is het originele Coca-Cola flesje met zijn golvende glas. Kortom, hoewel beide stijlen esthetisch aantrekkelijk en vernieuwend waren, verschillen ze fundamenteel in hun inspiratiebronnen en benadering van kunst en design.”

 

Uit de verstrekte informatie over de Art Nouveau en Art Deco zijn vijf oefenvragen gedestilleerd met de bijhorende antwoorden:

Oefenvragen

  1. Wat zijn de belangrijkste kenmerken van de Art Nouveau en hoe verschillen deze van Art Deco?
  2. Welke rol speelde Émile Gallé in de Art Nouveau en wat was uniek aan zijn werken?
  3. Beschrijf de bijdrage van Antoni Gaudi aan de Art Nouveau.
  4. Hoe is de Art Deco ontstaan en wat was het doel van deze stijl?
  5. Geef voorbeelden van hoe Art Deco werd toegepast in alledaagse objecten en architectuur.

 

Antwoorden

  1. De Art Nouveau, daterend van ongeveer 1880 tot de Eerste Wereldoorlog, kenmerkte zich door organische en golvende vormen, geïnspireerd door de natuur en asymmetrie. Art Deco, die opkwam na de Eerste Wereldoorlog tot in de jaren ’30, legde de nadruk op gestroomlijnde, geometrische ontwerpen en omarmde technologische vooruitgang, vaak met een meer gepolijste en moderne uitstraling.
  2. Émile Gallé was een Franse kunstenaar die belangrijk was in de Art Nouveau-beweging. Hij stond bekend om zijn cameo-glaswerk, waarbij hij meerdere lagen gekleurd glas gebruikte en daaruit bloemen- en dierenmotieven sneed, etste of graveerde. Zijn werk was innovatief en uniek vanwege de gebruikte technieken en de natuurlijke motieven.
  3. Antoni Gaudi was een prominente Catalaanse architect wiens werk een belangrijk onderdeel vormde van de Art Nouveau. Zijn ontwerpen waren sterk geïnspireerd door organische vormen en afkeer van symmetrie. Zijn beroemdste werk is de Sagrada Familia in Barcelona, een project waar hij de laatste 16 jaar van zijn leven aan werkte en dat nog steeds in aanbouw is.
  4. Art Deco ontstond na de Eerste Wereldoorlog en duurde tot de jaren ’30. Deze stijl was een reactie op de industriële revolutie en de nadruk op functionaliteit in productontwerp. Het doel was om alledaagse objecten en omgevingen te verfraaien met gedurfde, gestroomlijnde en decoratieve ontwerpen, waardoor deze meer esthetisch en toegankelijk werden.
  5. Art Deco werd toegepast in een breed scala aan objecten, variërend van interieurs, meubels, en glaswerk tot gebouwen en transportmiddelen zoals schepen en treinen. Voorbeelden zijn de gestroomlijnde vormen van het originele Coca-Cola flesje, de decoratieve gevel van het Thermae Palace Hotel in Oostende, en de architectuur van gebouwen zoals het Chrysler Building in New York.

Delen:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
De Kus, uit 1907-1908, een goed voorbeeld van een Art Nouveau schilderij van de kunstschilder Gustav Klimt. Men vermoedt dat het een zelfportret is van Gustav Klimt die zijn geliefde Emilie Flöge kust. Locatie: De Kus van Gustav Klimt maakt deel uit van de collectie van de Österreichische Galerie Belvedere. Dit kunstmuseum bevindt zich in het barokke Belvedere paleis (Slot Belvedere), gelegen aan de Prinz-Eugen-Straße 27 in de Oostenrijkse hoofdstad Wenen.

Inhoudsopgave

Copyright © 2022. All Rights Reserved

error: Content is protected !!

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.