Les 28: Fauvistische kunst

Het kan verkeren: tijdens een tentoonstelling in 1905 in de Parijse Salon d’Automne (de Herfstsalon) uitgescholden worden door een kunstcriticus als `wilde dieren’ – les fauves – en vervolgens deze benaming aannemen als de geuzennaam voor een nieuwe stijl in de schilderkunst, het fauvisme (1898-1910). De tentoonstellingsruimte waar de bontgekleurde schilderijen van Henri Matisse , André Derain en Maurice Vlaminck hingen noemde de kunstcriticus spottend `de kooi met wilde dieren’. Men noemde hen barbaren die per ongeluk verf in handen hadden gekregen. Bijzonder was dat deze jonge Franse kunstschilders direct opvielen door hun expressieve kleurgebruik dat direct uit de verftubes, zonder menging, met penselen op het schilderdoek werd aangebracht. Zij brachten met opzet op hun kunstwerken felle kleurcontrasten aan die kenmerkend werden voor de fauvistische kunst. Hun gebruik van kleuren leek wel willekeurig, de vele kleuren botsten op het doek en riepen de eerder beschreven reacties op, maar toch ontstond er op hun doeken een bijzondere harmonie tussen kleuren en vormen. Het waren geen natuurlijke kleuren meer, maar het gebruik van de intense kleuren werd een doel op zichzelf, zonder dat deze fauvisten de focus op vorm verloren. Niet alleen het gebruik van kleur was voor hen kenmerkend, maar zij waren ook onder de indruk van de primitieve Afrikaanse kunst. In de Afrikaanse maskers ontdekten zij een puurheid die zij ook in hun kunstwerken wilden laten zien. 

Stilleven met appels, van de fauvistische kunstschilder Henri Matisse
Afbeelding: Stilleven met appels, uit het jaar 1916 van de fauvistische kunstenaar Henri Matisse.
De bewondering van Henri Matisse voor de kunstwerken van Cézanne vind je in dit schilderij terug, zowel wat betreft onderwerp als in de manier waarop hij de ruimte manipuleerde. Het lijkt of het perspectief niet klopt. De afgebeelde objecten lijken daardoor weinig relatie te hebben met hun omgeving. 
Opmerkelijk zijn de scheuren in de verf op zijn schilderijen. Je ziet dit ook op de achtergrond van dit schilderij. De reden hiervan is dat Henri Matisse steeds opnieuw de kleuren van de achtergronden veranderde, in dit werk vooral in de (rood)bruine achtergrondkleur. Matisse had niet het geduld om te wachtten tot een verflaag was opgedroogd, maar verfde er direct weer overheen, met de huidige groeven als gevolg. 

Locatie: Dit `Stilleven met appels’ van Henri Matisse hangt in het Fogg Art Museum van de Harvard University, gelegen in Cambridge in de VS.

Je kon in de manier waarop de fauvisten hun kleuren gebruikten en de manier waarop zij hun verf gebruikten nog steeds de hand zien van Vincent van Gogh. Zeker in de wijze waarop de Franse fauvisten schilderden. De werken van de Duitse fauvistische kunst werden wat zwaarder opgezet. In Duitsland had het fauvisme veel overeenkomsten met het expressionisme, dat in dezelfde tijd opbloeide.
Een bekende Nederlandse fauvist is Kees van Dongen (1877-1968). Hij werkte een groot deel van zijn leven in Frankrijk, waar hij onder meer kennismaakte met Pablo Picasso. Vaak stonden vrouwen in het middelpunt van zijn composities.
Er is tegenwoordig een nieuwe stroming in het fauvisme die we het modern fauvisme zouden kunnen noemen en waar onder meer de Russische kunstschilder Eghor Kouptsov en de Franse kunstschilder André Castinel toe behoren.

Jong meisje met de lier, uit de preiode 1980-1989 van de Franse kunstenaar Andre Castinel
Afbeelding: Jong meisje met de lier, uit de periode 1980-1989 van de Franse kunstenaar Andre Castinel (1934-2021). Zijn kleurgebruik is duidelijk verwant met die van de fauvisten. André Castinel was zijn hele leven op zoek naar de waarheid, zowel in zijn werk als in zijn privéleven. Met als gevolg de warme, krachtige en kleurrijke schilderijen waarin de fauvistische en surrealistische invloeden zichtbaar werden. Het was voor hem ook een intuïtieve zoektocht naar geluk. Kunst was in zijn ogen vooral licht, vreugde en gezondheid. In een bewust vereenvoudigde compositie werden de figuren door de kunstenaar geschilderd in effen kleuren, gecombineerd met schaduwtinten om overgangen te creëren tussen de verschillende delen van het schilderij. 
Locatie: Het schilderij `Jong meisje met de lier’ maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Henri Matisse, de grondlegger van het fauvisme

De kunstschilder Henri Matisse (1869-1954) werd – en wordt – door velen beschouwd als de grondlegger van het fauvisme en daarmee tevens als één van de grondleggers van de moderne kunsten. De felle disharmoniërende kleuren op vlakken, zonder rekening te houden met de natuurlijke kleuren en vormen maakten steeds meer indruk in de kunsthandel. Hij schilderde kleurrijke stoffen in primaire kleuren, plaatste oosterse vrouwen naakt in zijn interieurs, gebruikte soms de kleur zwart als de kleur van het licht, en verliet de weg van het juiste perspectief door de voorkant en de achterzijde in zijn schilderijen samen te laten komen. Geen wonder dat de journalisten in die tijd, die vanuit de bestaande traditie naar de schilderijen keken, het maar een koddige vertoning vonden. Henri Matisse zijn schilderijen werden beïnvloed door enkele reizen naar de Franse koloniën Marokko, Algerije en Tahiti. Zijn geschilderde vlakken werden meer effen van kleur en de lijnen ronder, vaak afgerond met zwarte lijnen, zoals goed te zien in zijn schilderij de dans uit 1909-1910, waar twee versies van bestaan.

Stilleven met de dans, uit 1909 van Henri Matisse
Afbeelding: Stilleven met de dans, uit 1909/1910 van de Franse kunstschilder Henri Matisse. In dit schilderij uit 1909/1910 nam Matisse een recent schilderij op in de achtergrond, het schilderij Dance I dat nu in het Metropolitan Museum of Art in New York hangt. De uitgestrekte handen linksboven verwijzen naar Michelangelo’s schepping van Adam. Historici concluderen dat het thema van Matisse in dit kunstwerk de schepping van leven is en merken op dat er zowel echt als `geschilderd’ fruit op de tafel ligt. De tafel waarop het fruit ligt staat symbool voor het schilderspalet van Matisse, waarmee hij de verbinding zoekt met het schilderij `in’ het schilderij op de achtergrond. De bloemen verbinden de voorgrond met het schilderij op de achtergrond. 
Locatie: Het schilderij hangt in de Hermitage in Sint Petersburg in Rusland. Incidenteel leent men het uit aan andere musea.

Toen hij ouder werd nam de populariteit van zijn kunstwerken toe; hij kreeg zelfs opdrachten uit Rusland. Uiteindelijk belandde hij in een rolstoel, maar dat ontnam hem niet zijn drang om kunst voort te brengen in de stijl van het fauvisme. Hij kwam met een nieuw kunstvorm: decoratieve papierknipsels op grote formaten, waarbij hij wederom aantoonde dat hij grote kunstwerken kon maken met een minimaal gebruik van kleur en vorm. Matisse maakte ook fraai gevormde zeefdrukken, niet afgedrukt op papier, maar op linnen. Zijn knipsels vormden niet alleen het fundament voor deze zeefdrukken, maar fungeerden tevens als basis voor wandkleden, tegeltableaus en gebrandschilderd glas. Van zijn creatieve uitingen in papierknipsels, die hij vormgaf en knipte uit gekleurd papier, stelde hij zijn bekende boek Jazz samen dat ook nu nog verkrijgbaar is. In 1954 overleed Henri Matisse op 84-jarige leeftijd in het dorpje Cimiez, in de omgeving van de Zuid-Franse stad Nice, aan een hartaanval. Hij zou voor altijd herinnerd worden als een fauvistische kunstenaar die mede aan de basis stond van de moderne kunst.

Kees van Dongen, de Nederlandse fauvist

Kees van Dongen werd in 1877 geboren in Delftshaven en ontwikkelde zich tot de belangrijkste fauvistische kunstenaar die Nederland heeft voortgebracht, al werkte hij een groot deel van zijn arbeidzame leven in Frankrijk. Hij werd bekend om de primitief aandoende vormen en de felle, veelal ongemengde kleuren die hij in zijn schilderijen en grafische werken gebruikte.

Gezicht op het casino in Cannes, van Kees van Dongen uit 1930. Zijn fauvistische en daardoor kleurrijke schilderijen waren zeer populair.
Afbeelding: Gezicht op het casino in Cannes, uit 1930 van de fauvistische kunstschilder Kees van Dongen. Sinds 1922 reisde Kees van Dongen regelmatig naar het Franse stadje Cannes. Zijn schilderijen van het flanerende volk op de boulevard werden grif verkocht. Hij bleef zijn leven lang in zijn schilderijen geïnspireerd door het gebruik van kleuren. 
Locatie: Dit schilderij maakte deel uit van de Nardinck Collectie van Els Blokker-Verwer en Jaap Blokker. In 2022 kwam het in het bezit van het Singer Museum in het Nederlandse dorp Laren (NH). ©Ronnie Rokebrand. 

Deze eenvoudige vormen vind je ook terug in het door ons aangeschafte kunstwerk. In veel van zijn werken stond de Franse schoonheid Brigitte Bardot model. Hij was gefascineerd door het vrouwelijke lichaam, zoals in veel van zijn werk te zien is. De vrouw noemde hij `het fraaiste landschap’ dat hij kende. Hij werd een bekend kunstenaar in Frankrijk. Vandaar dat hij zich vanaf ongeveer 1918, na het einde van de Eerste Wereldoorlog, steeds meer toelegde op het portretteren van personen uit de artiestenwereld en de Franse high society. In 1968 overleed hij in zijn toenmalige thuisbasis Monaco.

De Dans is een grafisch werk uit 1925 van de Nederlandse fauvist Kees van Dongen
Afbeelding: `De dans’ van de bekende Nederlandse fauvist Kees van Dongen (1877-1968). Het betreft een pochoirdruk op arches papier afkomstig uit het boek La Garconne uit 1925 door Victor Margueritte. Het boek met de pochoirdrukken verscheen in een oplage van 750 exemplaren. Dit kunstwerk is een van deze 750 afbeeldingen van De dans. 
Locatie: `De dans’ uit 1925 van Kees van Dongen maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand. 

Kees Maks, de schilder van het kunstlicht

Een andere kunstenaar die veel in Parijs kwam was de Nederlandse kunstschilder Kees Maks (1876-1967). Ook hij blonk uit in kleurrijke werken, maar hij werd nooit zo beroemd als Kees van Dongen, vooral omdat hij steeds terugkeerde naar zijn vaderland, dit in tegenstellig tot Kees van Dongen. Kees Maks was een leerling van George Hendrik Breitner, een kennis van zijn vader. Maks rekent men tot een van de belangrijkste moderne, figuratieve kunstenaars van het begin van de 20ste eeuw. Een gevleugelde uitspraak van hem was `Na het zonlicht houd ik het meeste van kunstlicht; dat geeft fellere kleuren. Daglicht interesseert me niet.’

De variétédanseres uit 1925 van Kees Maks
Afbeelding: Variétédanseres, van Kees Maks uit 1925. Kees Maks werkte veel in de late uurtjes bij kunstlicht. De danseressen uit de theaters kwamen dan na hun werk naar hem toe om zich als model te laten portretteren. Met speciale lampen scheen hij op zijn doeken zodat hij het licht in de theaters en circussen kon nabootsen. Dat is ook goed te zien op dit schilderij van een feestelijke variétédanseres. Het kunstlicht komt schuin van boven en werpt een slagschaduw achter haar lichaam. 
Locatie: Het schilderij maakte deel uit van de Nardinck-collectie, de privéverzameling van Els Blokker-Verwer en Jaap Blokker (van de bekende winkels). Zij schonken deze verzameling in 2022 aan het Singer Museum in Laren. Het hangt nu in de zogenoemde Nardinck-zaal. ©Ronnie Rokebrand.

Afbeelding: Venetiaanse gondels verlicht door de Maan (Gondole Veneziane Illuminate Dalla Luna), uit 2021 van de Russische kunstschilder Eghor Kouptsov. 
Locatie: Het schilderij Venetiaanse gondels verlicht door de Maan maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.