Winkelwagen

Les 28: Fauvistische kunst

Introductie

Het kan verkeren: tijdens een tentoonstelling in 1905 in de Parijse Salon d’Automne (de Herfstsalon) uitgescholden worden door een kunstcriticus als `wilde dieren’ – les fauves – en vervolgens deze benaming aannemen als de geuzennaam voor een nieuwe stijl in de schilderkunst, het fauvisme (1898-1910). De tentoonstellingsruimte waar de bontgekleurde schilderijen van Henri Matisse, André Derain (1880-1954) en Maurice Vlaminck (1876-1958) hingen noemde de kunstcriticus spottend `de kooi met wilde dieren’. Men beschouwde hen als barbaren die per ongeluk verf in handen hadden gekregen. Wat bijzonder was aan deze jonge Franse kunstschilders, was hun expressieve kleurgebruik: de verf werd direct uit de tubes, zonder menging, met penselen op het doek aangebracht. Zij creëerden met opzet felle kleurcontrasten die kenmerkend zouden worden voor de fauvistische kunst. Al snel kwamen er andere kunstschilders die het fauvisme omarmden, waaronder de Fransen Henri Manguin (1874-1949), Georges Rouault (1871-1958), Albert Marquet (1875-1947), Othon Friesz (1879-1949), Robert Delaunay (1885-1941), de Belg Charles Dehoy (1872-1940) en de Rus Alexej Jawlensky (1864-1941).

Schokko met de rode hoed, van Alexej Jawlensky uit 1909. Het hangt in het Columbus Museum of Art.
Afbeelding: ‘Schokko met de rode hoed’, van de Russische kunstschilder Alexej Jawlensky (1864-1941), uit 1909, kenmerkt zich door de felle kleurcontrasten van onverdunde verf, zo typerend voor het fauvisme. De kleuren spatten van het doek. Bovendien gebruikten fauvisten vaak relatief dikke lijnen om objecten op het doek van elkaar te scheiden, zoals ook Jawlensky op dit schilderij laat zien. 
Locatie: Dit fauvistische schilderij van Alexej Jawlensky hangt in het Columbus Museum of Art, gelegen aan 480 E. Broad Street in het centrum van Columbus, Ohio (VS). Het museum ontving het schilderij als een gift van Howard D. en Babette L. Sirak. Een andere goede plek om het werk van Jawlensky te bezichtigen is het Museum Wiesbaden. Dit kunstmuseum, gelegen aan de Wilhelmstraße in de gelijknamige Duitse stad, heeft 90 werken van Alexej Jawlensky in de collectie.

Het gebruik van kleuren door de fauvisten leek willekeurig, met veel botsende kleuren die eerder beschreven reacties opriepen. Toch ontstond er op hun doeken een bijzondere harmonie tussen kleuren en vormen. De kleuren waren niet meer natuurlijk, maar het gebruik van intense kleuren werd een doel op zich, zonder dat de fauvisten de focus op vorm verloren. Naast hun kenmerkende kleurgebruik, waren zij ook onder de indruk van  primitieve Afrikaanse kunst. In de Afrikaanse maskers ontdekten zij een puurheid die zij ook in hun kunstwerken wilden laten zien. 

Stilleven met appels, van de fauvistische kunstschilder Henri Matisse
Afbeelding: ‘Stilleven met appels’, uit 1916, van de fauvistische kunstschilder Henri Matisse. De bewondering van Matisse voor de kunstwerken van Cézanne komt in dit schilderij naar voren, zowel wat betreft onderwerp als in de manier waarop hij de ruimte manipuleerde. Het lijkt alsof het perspectief niet klopt, waardoor de afgebeelde objecten weinig relatie lijken te hebben met hun omgeving. 
Opmerkelijk zijn de scheuren in de verf op zijn schilderijen. Dit is ook te zien op de achtergrond van dit werk. De reden hiervoor is dat Matisse voortdurend de kleuren van de achtergronden veranderde, vooral in de (rood)bruine tinten in dit schilderij. Matisse had niet het geduld om te wachten tot een verflaag was opgedroogd, maar schilderde er direct weer overheen, wat resulteerde in de huidige groeven.
Locatie: Dit ‘Stilleven met appels’ van Henri Matisse hangt in het Fogg Art Museum van de Harvard University. Dit museum maakt deel uit van de Harvard Art Museums, gevestigd aan 32 Quincy Street in Cambridge, Middlesex County, Massachusetts (VS).

In de manier waarop de fauvisten hun kleuren kozen en hun verf gebruikten, is nog steeds de invloed van Vincent van Gogh te zien, vooral in de werken van de Franse fauvisten. De Duitse fauvistische kunst werd vaak wat zwaarder opgezet. In Duitsland had het fauvisme veel overeenkomsten met het expressionisme, dat in dezelfde tijd opbloeide.
Een bekende Nederlandse fauvist is Kees van Dongen (1877-1968). Hij werkte een groot deel van zijn leven in Frankrijk, waar hij onder meer kennismaakte met Pablo Picasso. Vaak stonden vrouwen centraal in zijn composities.

Henri Matisse, de grondlegger van het fauvisme

De kunstschilder Henri Matisse (1869-1954) wordt door velen beschouwd als de grondlegger van het fauvisme en daarmee tevens als een van de grondleggers van de moderne kunst. De felle disharmonische kleuren op vlakken, zonder rekening te houden met de natuurlijke kleuren en vormen, maakten steeds meer indruk in de kunstwereld. Hij schilderde kleurrijke stoffen in primaire kleuren, plaatste oosterse vrouwen naakt in zijn interieurs, gebruikte soms zwart als de kleur van het licht en verliet de traditionele regels van het perspectief door de voorkant en de achterzijde in zijn schilderijen samen te laten komen. Geen wonder dat journalisten in die tijd, die vanuit de bestaande traditie naar de schilderijen keken, het maar een koddige vertoning vonden. 
Henri Matisse’ schilderijen werden beïnvloed door zijn reizen naar de Franse koloniën Marokko, Algerije en Tahiti. Zijn geschilderde vlakken werden meer effen van kleur en de lijnen ronder, vaak afgegrensd met zwarte lijnen, zoals goed te zien is in zijn schilderij ‘De dans’ uit 1909-1910, waarvan twee versies bestaan.

Stilleven met de dans, uit 1909 van Henri Matisse
Afbeelding: ‘Stilleven met de dans’, uit 1909-1910, van de Franse kunstschilder Henri Matisse. In dit schilderij nam Matisse een recent werk op in de achtergrond: het schilderij ‘Dance I’, dat nu in het Metropolitan Museum of Art in New York hangt. De uitgestrekte handen linksboven verwijzen naar Michelangelo’s ‘Schepping van Adam’. Historici concluderen dat het thema van Matisse in dit kunstwerk de schepping van leven is en merken op dat er zowel echt als ‘geschilderd’ fruit op de tafel ligt. De tafel waarop het fruit ligt, staat symbool voor het schilderspalet van Matisse, waarmee hij de verbinding zoekt met het schilderij ‘in’ het schilderij op de achtergrond. De gele bloemen verbinden de voorgrond met het schilderij op de achtergrond; het lijkt alsof ze uit de groene grond in het achterliggende schilderij ontspringen. De bloemen in de rechter bloempot zoeken contact met de naakte figuren op het achterliggende schilderij. 
Locatie: Het schilderij hangt in de Hermitage in Sint-Petersburg, Rusland. Incidenteel wordt het uitgeleend aan andere musea. De Hermitage bevindt zich in het Winterpaleis aan de oever van de rivier de Neva.

Toen hij ouder werd, nam de populariteit van zijn kunstwerken toe; hij kreeg zelfs opdrachten uit Rusland. Uiteindelijk belandde hij in een rolstoel, maar dat ontnam hem niet zijn drang om kunst te maken in de stijl van het fauvisme. Hij introduceerde een nieuwe kunstvorm: decoratieve papierknipsels op grote formaten, waarmee hij wederom aantoonde dat hij grote kunstwerken kon maken met een minimaal gebruik van kleur en vorm. Matisse maakte ook fraai gevormde zeefdrukken, niet afgedrukt op papier, maar op linnen. Zijn knipsels vormden niet alleen het fundament voor deze zeefdrukken, maar fungeerden tevens als basis voor wandkleden, tegeltableaus en gebrandschilderd glas. Van zijn creatieve uitingen in papierknipsels, die hij vormgaf en knipte uit gekleurd papier, stelde hij zijn bekende boek ‘Jazz’ samen, dat ook nu nog verkrijgbaar is. In 1954 overleed Henri Matisse op 84-jarige leeftijd aan een hartaanval in het dorpje Cimiez, in de omgeving van de Zuid-Franse stad Nice. Hij zou voor altijd herinnerd worden als een fauvistische kunstenaar die mede aan de basis stond van de moderne kunst.

Kees van Dongen, De Nederlandse fauvist

Kees van Dongen werd in 1877 geboren in Delfshaven, onder de rook van Rotterdam, en ontwikkelde zich tot de belangrijkste fauvistische kunstenaar die Nederland heeft voortgebracht. Hij werkte echter een groot deel van zijn leven in Frankrijk, met name in het vrijgevochten Montmartre in Parijs. Hij werd bekend om de primitief aandoende vormen en de felle, veelal ongemengde kleuren die hij in zijn schilderijen en grafische werken gebruikte. Hij was continu op zoek naar artistieke vernieuwing.

Gezicht op het casino in Cannes, van Kees van Dongen uit 1930. Zijn fauvistische en daardoor kleurrijke schilderijen waren zeer populair.
Afbeelding: ‘Gezicht op het casino in Cannes’, uit 1930, van de fauvistische kunstschilder Kees van Dongen. Sinds 1922 reisde Kees van Dongen regelmatig naar het Franse stadje Cannes. Zijn schilderijen van het flanerende volk op de boulevard werden gretig verkocht. Hij bleef zijn leven lang in zijn schilderijen geïnspireerd door het gebruik van kleuren. 
Locatie: Dit schilderij maakte deel uit van de Nardinck Collectie van Els Blokker-Verwer en Jaap Blokker. In 2022 kwam deze kunstverzameling in het bezit van het Singer Museum. Dit museum is gehuisvest in de villa De Wilde Zwanen, de voormalige woning van Anna en William Singer, aan de Drift 1 in het dorp Laren (NH). Foto: Ronnie Rokebrand.

Deze eenvoudige vormen vind je ook terug in het onderstaande kunstwerk ‘De dans’. In veel van zijn werken stond de Franse schoonheid Brigitte Bardot model. Hij was gefascineerd door het vrouwelijke lichaam, zoals in veel van zijn kunstwerken te zien is. De vrouw noemde hij ‘het fraaiste landschap’ dat hij kende.

De dans, van de bekende Nederlandse fauvist Kees van Dongen (1877-1968), een liefhebber van muziek en dans. Het betreft een pochoirdruk op arches papier afkomstig uit het boek La Garconne uit 1925 door Victor Margueritte. Het boek met de pochoirdrukken verscheen in een oplage van 750 exemplaren. Dit kunstwerk is een van deze 750 afbeeldingen van De dans. Hoeveel exemplaren er nog van deze pochoirdruk met `De dans' in omloop zijn is niet bekend.  Locatie: `De dans' uit 1925 van Kees van Dongen maakt deel uit van de collectie van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand. 
Afbeelding: ‘De dans’, van de bekende Nederlandse fauvist Kees van Dongen (1877-1968), toont zijn liefde voor muziek en dans. Twee dames in avondkleding dansen met elkaar. Links op de achtergrond staat een man in avondkledij; rechts bedient een ober een stel aan een tafel. Het betreft een pochoirdruk op Arches papier afkomstig uit het boek ‘La Garçonne’ uit 1925 door Victor Margueritte. Het boek met de pochoirdrukken verscheen in een oplage van 750 exemplaren. Dit kunstwerk is een van deze 750 afbeeldingen van ‘De dans’. Hoeveel exemplaren er nog van deze pochoirdruk met ‘De dans’ in omloop zijn, is niet bekend.
Locatie: ‘De dans’ uit 1925 van Kees van Dongen maakt deel uit van de collectie van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand.

Kees van Dongen werd een bekende kunstschilder in Frankrijk. Hij exposeerde met Matisse en Derain, en deelde een atelier met Picasso. Vanaf ongeveer 1918, na het einde van de Eerste Wereldoorlog, legde hij zich steeds meer toe op het portretteren van personen uit de artiestenwereld en de Franse high society. Van Dongen hield van dansen en muziek. Hij werd bekend om de vele feesten met verkleedpartijen die hij in zijn atelier organiseerde. In 1968 overleed hij in zijn toenmalige thuisbasis Monaco.

Twee ogen (Deux yeux), uit 1911, een fauvistisch olieverfschilderij van Kees van Dongen dat hij maakte nadat hij in 1910 Spanje en Marokko had bezocht. Zijn fascinatie voor het vrouwelijke lichaam komt hierin goed tot uiting. Locatie: Dit schilderij van Kees van Dongen is in het bezit van de JK Art Foundation, een stichting van een belangrijke particuliere verzamelaar die een groot aantal kunstwerken beheert.
Afbeelding
: ‘Twee ogen’ (‘Deux yeux’), uit 1911, is een fauvistisch olieverfschilderij van Kees van Dongen dat hij maakte nadat hij in 1910 Spanje en Marokko had bezocht. Zijn fascinatie voor het vrouwelijke lichaam komt hierin goed tot uiting.
Locatie
: Dit schilderij van Kees van Dongen is in het bezit van de JK Art Foundation, een stichting van Jos Koster, een belangrijke particuliere verzamelaar die een groot aantal kunstwerken beheert. Het kunstwerk gaat deel uitmaken van een vaste expositie van de verzameling van de JK Art Foundation in het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch. Foto: Ronnie Rokebrand.

Kees Maks, de schilder van het kunstlicht

Een andere kunstenaar die veel in Parijs kwam, was de Nederlandse kunstschilder Kees Maks (1876-1967). Ook hij blonk uit in kleurrijke werken, maar hij werd nooit zo beroemd als Kees van Dongen, vooral omdat hij steeds terugkeerde naar zijn vaderland, dit in tegenstelling tot Kees van Dongen. Kees Maks was een leerling van George Hendrik Breitner, een kennis van zijn vader. Maks wordt beschouwd als een van de belangrijkste moderne, figuratieve kunstenaars van het begin van de 20ste eeuw. Een gevleugelde uitspraak van hem was: ‘Na het zonlicht houd ik het meeste van kunstlicht; dat geeft fellere kleuren. Daglicht interesseert me niet.’

De variétédanseres uit 1925 van Kees Maks
Afbeelding: ‘Variétédanseres’, van Kees Maks uit 1925. Kees Maks werkte vaak tot in de late uurtjes bij kunstlicht. De danseressen uit de theaters kwamen na hun werk naar hem toe om zich als model te laten portretteren. Met speciale lampen belichtte hij zijn doeken zodat hij het licht in de theaters en circussen kon nabootsen. Dat is ook goed te zien op dit schilderij van een feestelijke variétédanseres. Het kunstlicht komt schuin van boven en werpt een slagschaduw achter haar lichaam.
Locatie: Het schilderij maakte deel uit van de Nardinck-collectie, de privéverzameling van Els Blokker-Verwer en Jaap Blokker (bekend van de winkels). In 2022 schonken zij deze verzameling aan het Singer Museum. Het hangt nu in de zogenoemde Nardinck-zaal in dit museum aan de Drift 1 in Laren (NH). ©Ronnie Rokebrand.

Afbeelding bovenaan deze pagina: ‘De markt in Pont Audemer’, van de Franse kunstschilder Robert Antoine Pinchon (1886-1943). De markt is bont beschilderd; het kleurrijke resultaat is kenmerkend voor de fauvistische kunst. Pinchon werkte van 1907 tot 1909 in de fauvistische stijl. Het schilderij is in deze periode vervaardigd.
Locatie: Dit schilderij maakt deel uit van een particuliere verzameling.

Mijn naam is Brigitte Bardot. Ik zag in 1934 in Parijs het levenslicht. Toen ik 15 jaar oud was begon ik al met mijn modellenwerk, geholpen door een balletopleiding die mijn vader betaalde. Ik werd een wereldberoemd Frans fotomodel en later ook zangeres en actrice. Mijn volwassen leven was niet altijd gemakkelijk en een aantal van mijn intieme relaties strandden. Op latere leeftijd zette ik mij in voor het welzijn van dieren, iets wat ik nog steeds probeer te doen.

Samenvatting fauvistische kunst door Brigitte Bardot

“Mijn naam is Brigitte Bardot. Ik zag in 1934 in Parijs het levenslicht. Toen ik 15 jaar oud was begon ik al met mijn modellenwerk, geholpen door een balletopleiding die mijn vader betaalde. Ik werd een wereldberoemd Frans fotomodel en later ook zangeres en actrice. Mijn volwassen leven was niet altijd gemakkelijk en een aantal van mijn intieme relaties strandden. Op latere leeftijd zette ik mij in voor het welzijn van dieren, iets wat ik nog steeds probeer te doen. Ik vertel hier iets over het fauvisme, omdat ik in Parijs door de fauvist Kees van Dongen ben geportretteerd. Dit schilderij is bijzonder opmerkelijk, omdat het een van de laatste werken van Kees van Dongen was; hij was in zijn tachtiger jaren toen hij mij op het doek vastlegde, terwijl ik net 25 was. Het portret is een treffende weergave van mijn schoonheid en charme, elementen die Van Dongen vaak in zijn werken benadrukte. Het schilderij toont mij met een sensuele blik en een stijl die past bij het glamoureuze imago dat ik had. Vandaar dat ik op deze plek een samenvatting mag geven van de les over de fauvistische kunst die u zojuist heeft gevolgd. Het fauvisme, een kunstbeweging actief van 1898 tot 1910, kreeg zijn naam ironisch genoeg van een kunstcriticus tijdens een tentoonstelling in de Parijse Salon d'Automne van 1905. Hij noemde deze kunstschilders spottend "les fauves" oftewel "de wilde dieren". Deze benaming werd als een geuzennaam aangenomen door kunstenaars als Henri Matisse, André Derain, en Maurice Vlaminck, wiens expressieve en ongemengde kleurgebruik rechtstreeks uit de verftubes opviel. Het fauvisme kenmerkte zich door het aanbrengen van felle kleurcontrasten, wat de stijl onderscheidend maakte. Andere kunstenaars die deze stijl omarmden waren Henri Manguin, Georges Rouault, Albert Marquet, Othon Friesz, Robert Delaunay, Charles Dehoy en Alexej Jawlensky. Hun werk toonde een bijzondere harmonie tussen kleuren en vormen, hoewel de kleuren niet natuurlijk leken. De fauvisten waren ook beïnvloed door de primitieve Afrikaanse kunst, wat terug te zien was in hun kunstwerken. De Nederlandse kunstschilder Kees van Dongen was ook een prominente fauvist. Hij stond bekend om zijn eenvoudige vormen en felle kleuren. Hij werkte veel in Frankrijk en was bekend om zijn portretten van vrouwen, die hij beschouwde als 'het fraaiste landschap'. Ik vond het wel stoer dat hij mij ook graag portretteerde. Henri Matisse omschrijft men vaak als de grondlegger van het fauvisme. Zijn werken kenmerkten zich door het gebruik van onnatuurlijke kleuren en vormen, mede beïnvloedt door zijn reizen naar de Franse koloniën. Zelfs toen hij ouder werd en in een rolstoel belandde, bleef hij kunst maken. Hij ontwikkelde een nieuwe kunstvorm met decoratieve papierknipsels. Het fauvisme werd gekenmerkt door een willekeurig kleurgebruik en een zware opzet, vooral in Duitsland, waar het veel gemeen had met het expressionisme. De stijl legde de basis voor latere kunststromingen en bleef invloedrijk lang na haar formele einde. Kees Maks, een andere Nederlandse kunstenaar die tijd in Parijs doorbracht, stond eveneens bekend om zijn kleurrijke werken. Hoewel hij minder beroemd was dan Kees van Dongen, wordt hij beschouwd als een van de belangrijkste moderne, figuratieve kunstenaars van de vroege 20ste eeuw. Zijn voorliefde voor kunstlicht boven daglicht onderscheidde hem in zijn werk. Samenvattend was het fauvisme een baanbrekende kunstbeweging die zich kenmerkte door levendige, ongemengde kleuren en een expressieve stijl. Het beïnvloedde de ontwikkeling van de moderne kunst en bracht kunstenaars voort zoals Henri Matisse en Kees van Dongen. Zij hadden een blijvende impact op de kunstwereld.”

 

Uit de verstrekte informatie over de fauvistische kunst zijn vijf oefenvragen gedestilleerd met de bijhorende antwoorden:

Oefenvragen

  1. Wat is de betekenis van de term “fauvisme” en hoe is deze naam ontstaan?
  2. Welke technieken en stijlen waren kenmerkend voor de werken van fauvistische kunstenaars?
  3. Hoe werd het werk van Henri Matisse beïnvloed door zijn reizen en hoe evolueerde zijn stijl?
  4. Wat maakte Kees van Dongen bekend en hoe was zijn stijl uniek in het fauvisme?
  5. Hoe onderscheidde Kees Maks zich binnen de fauvistische beweging?

 

Antwoorden

  1. Fauvisme is een term die afgeleid is van het Franse woord ‘fauves’, wat ‘wilde dieren’ betekent. Deze benaming ontstond tijdens een tentoonstelling in 1905, waar de kunstcriticus de felle, expressieve stijl van schilders als Matisse, Derain en Vlaminck spottend beschreef als het werk van ‘wilde dieren’.
  2. Fauvistische kunstenaars, zoals Matisse en Derain, stonden bekend om hun expressieve kleurgebruik, rechtstreeks uit de verftubes, zonder menging. Ze brachten met opzet felle kleurcontrasten aan, vaak met relatief dikke lijnen, om objecten te scheiden, wat leidde tot een harmonie tussen kleuren en vormen.
  3. Henri Matisse werd beïnvloed door zijn reizen naar Franse koloniën zoals Marokko, Algerije en Tahiti. Zijn stijl evolueerde met meer effen gekleurde vlakken en ronde lijnen, vaak afgegrensd met zwarte lijnen. Dit is goed te zien in zijn werk ‘De Dans’ uit 1909-1910.
  4. Kees van Dongen, een Nederlandse fauvist, werd vooral bekend om zijn portretten, vaak van vrouwen. Hij werkte met felle, ongemengde kleuren en primitief aandoende vormen. Zijn werk werd mede beïnvloed door zijn tijd in Montmartre, Parijs, en zijn contact met andere bekende kunstenaars zoals Pablo Picasso.
  5. Kees Maks onderscheidde zich binnen de fauvistische beweging door zijn voorkeur voor kunstlicht, in tegenstelling tot natuurlijk daglicht. Zijn werken, vaak scènes van theaters en variété, toonden zijn fascinatie voor het effect van kunstlicht op kleuren en schaduwen, zoals te zien in zijn schilderij ‘Variétédanseres’ uit 1925.

Delen:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
De markt in Pont Audemer, van Robert Antoine Pinchon uit de periode 1903-1909.

Inhoudsopgave

Copyright © 2022. All Rights Reserved

error: Content is protected !!

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.