Les 39: Kunst en fotografie

Op het moment dat de fotografie haar intrede deed dachten de gebruikers nog niet aan kunst. Zij namen de plaats in van de kunstschilders die in het tweede kwart van de 19de eeuw portretten maakten en landschappen schilderden. Daar stond tegenover dat de kunstschilders hun positie en kunstwerken gingen heroverwegen. De markt voor portretten daalde en het realistisch vastleggen van steden en landschappen had met de komst van de fotografie minder nut gekregen. Eén van de gevolgen was het ontstaan van de kunststroming het impressionisme, waarbij de kunstenaars meer een impressie van hun objecten op doek vastlegden.

Gustave Le Gray, op zoek naar de samensmelting van kunst en fotografie

Toch waren er een aantal fotografen die meer wilden, dan alleen het maken van portretten. Zij zochten aansluiting bij het werk van de kunstschilders. Een goed voorbeeld is de Franse fotograaf Gustave Le Gray (1820-1884). Hij was van oorsprong kunstschilder en hij wilde met zijn foto’s hetzelfde kunstniveau bereiken als met zijn schilderijen. Door gebruik te maken van waspapieren negatieven werden zijn foto’s rokeriger en zachter omlijnd. Onder meer de impressionist Monet was een bewonderaard van de foto’s van Le Gray. De meeste mensen in de kunstwereld haalden echter hun neus op voor de samensmelting van kunst en fotografie; volgens hen was dit geen kunst en kon dit het ook nooit worden.
Zoals we echter in de andere beschrijvingen van kunststromingen hebben kunnen lezen, is niets zo veranderlijk als de mening van de kunstcritici en de rest van de kunstwereld. Meningen en oordelen over kunst veranderden met de tijd; zoals dit ook in het gewone leven met andere onderwerpen het geval was.

De foto Brig on the water, uit 1856 van de fotograaf Gustave Le Gray.
Afbeelding: `Brig on the water’, uit 1856 van de fotograaf Gustave Le Gray. Hij maakte gebruik van waspapieren negatieven waardoor zijn foto’s rokeriger en zachter omlijnd werden. Hij probeerde met zijn foto’s op het niveau van de schilderkunst te komen.
Locatie: Deze foto van Gustave Le Gray hangt in de National Gallery of Art in Washington  D.C. (VS).

Foto’s als kunst

In 1910 kocht de Albright Art Gallery als eerste foto’s aan voor haar kunstcollectie. Het was nog wel een periode waarin de fotografen vooral het werk van kunstschilders probeerden na te  maken. Dat was ook wel begrijpelijk, omdat fotocamera’s alleen op een statief konden worden meegenomen, net als een schildersezel, en de belichtingstijd van de afbeeldingen nog relatief lang was.

De Borobudur op het Indonesische eiland Java in het jaar 1872
Afbeelding: Een foto uit 1872 van een reliëf van de Borobudur op het Indonesische eiland Java. In die tijd kon men alleen foto’s nemen vanaf een statief met een lange belichtingstijd. Deze techniek was vooral geschikt voor statische afbeeldingen, zoals op bijgaande foto. 
Locatie: Deze foto is genomen op Java in het jaar 1872 en maakt deel uit van onze verzameling. De fotograaf is niet bekend. Wij beschikken over een verzameling van nog niet gepubliceerde afbeeldingen van de Borobudur uit 1872, een jaar voordat de  bekende fotograaf Isidore van Kinsbergen in 1873 zijn opnamen van de Borobudur maakte.

Toen men echter rond 1925 de draagbare Leica-camera in Duitsland introduceerde, veranderde dit. De Franse fotograaf Henri Cartier-Bresson (1908-2004) werd beroemd om de afbeeldingen die hij schoot van belangwekkende gebeurtenissen op het wereldtoneel. Alle grote dagbladen en tijdschriften publiceerden zijn foto’s.
In de Verenigde Staten van Amerika waren het de fotografen Ansel Adams (1902-1984) en Edward Weston (1886-1958) die de geschoten afbeeldingen tot kunst verheven. Zij gingen als eersten spelen met de lichtopening van hun lenzen. Deze opening bepaalde hoeveel licht er viel op het filmrolletje. Het lijkt een beetje op de pupil van je oog. Hoe scherper de zon schijnt, des te kleiner wordt jouw pupil. Als de avond is gevallen neemt de scherpte van het licht af en worden jouw pupillen groter. Tegenwoordig meten we de grootte van deze opening, het diafragma, af met een getal. Adams en Weston maakten gebruik van een kleine lensopening met een lange belichtingstijd, waardoor de afbeeldingen bijna mystiek werden. In wezen deden zij hetzelfde als de eerste fotografen, maar dan met gebruikmaking van een veel betere techniek. Zij allen staan symbool voor de kunststroming kunst en fotografie.

Ansel Adams. Boeren aan het werk in het veld, op de achtergrond Mt. Williamson. De afbeelding is in 1943 gemaakt.
Afbeelding: Boeren aan het werk in het veld, op de achtergrond Mt. Williamson. Deze foto van de fotograaf Ansel Adams werd in 1943 gemaakt. Het waren echter geen boeren … Dit is in werkelijkheid een afbeelding van het Manzanar Interneringskamp in ​​Californië. Amerikanen van Japanse afkomst werden tijdens de Tweede Wereldoorlog, in de periode 1942-1945, vastgehouden in een interneringskamp en op deze velden te werk gesteld. Dit gegeven werd in de titel van de foto, waarschijnlijk om politieke redenen, vermeden. 
Locatie: Deze foto van Ansel Adams is in het bezit van de Library of Congress (LC). Dit is een wetenschappelijk bibliotheek die officieel onderzoek doet voor het Congres van de Verenigde Staten. In feite is het de nationale bibliotheek van de Verenigde Staten.

Portret-, pers-, mode-, straat-, sport-, documentaire- en oorlogsfotografen

Vanaf dat moment nam de fotografie als kunstvorm een grote vlucht. Bekende fotografen van de kunststroming kunst en fotografie waren in de 20ste eeuw  onder meer de documentaire fotografe Dorothea Lange (1885-1965), bekend om haar migrantenfoto’s, en Margaret Bourke-White (1904-1971), met haar afbeeldingen van stuwdammen, oorlogssituaties en de omstandigheden rondom de tragische dood van Mahatma Ghandi.

American way of life, van de fotografe Margaret Bourke-White. Het verscheen in 1937 voor het eerst in Life Magazine.
Afbeelding: American way of life, uit 1937 van de fotografe Margaret Bourke-White. Deze foto had eigenlijk de titel `World’s Highest Standard of Living’, ook wel bekend als `Ten tijde van de Louisville Flood’. Margaret Bourke-White nam deze foto in Louisville, in de staat Kentucky in de VS, na de overstroming van de Ohio-rivier in 1937. De tegenstelling van de welvarende, witte Amerikanen op het billboard t.o.v. de Afro-Amerikanen die in de rij staan voor hulp is bijzonder goed in beeld gebracht. 
Locatie: Deze afbeelding was voor het eerst te zien in het februarinummer van Life Magazine in 1937.

De foto’s uit de vooroorlogse periode hebben vaak een documentair karakter. Je krijgt als beschouwer een inkijkje in het leven in die tijd en de waarden en normen die toen gewoon waren.

Een Europeaan in een deleman koets op Java uit de periode 1900-1914.
Afbeelding:  Op de foto een Europese man in een koets, waarschijnlijk een Nederlander, met aan de teugels een inlandse berijder. De afbeelding is lastig te dateren, maar ik vermoed dat deze foto ergens tussen 1900 en 1914 is gemaakt. Het geeft op eenvoudige wijze de verhoudingen aan in de koloniale periode. In dit geval op het Indonesische eiland Java. Het vervoermiddel met twee paarden was een zogenoemde deleman-koets die maximaal vier personen vervoerde, al zal dat in deze deleman behoorlijk krap hebben gezeten. De passagiers in een deleman zaten dwars op de rijrichting en keken elkaar aan. De instap voor de passagiers was aan de achterzijde. Als de passagiers waren ingestapt sloot de bestuurder een klein hekje. Daarna ging men rijden. Onder de deleman hangt een jutezak met voeding voor de twee paarden. Het relatief grote gebouw op de achtergrond is misschien een aanwijzing dat de afbeelding is genomen op een plantage. 
Locatie: De afbeelding is gemaakt op het Indonesische eiland Java in de vooroorlogse periode, zoals te zien is aan de Javaanse kledij van de bestuurder van de koets. Indonesië was in die tijd een Nederlandse kolonie. De fotograaf is niet bekend. De foto maakt deel uit van onze collectie.

Oorlogsfotografen

Er waren ook tal van andere fotografen die beroemde foto’s maakten, soms ook in oorlogstijd. De bekendste oorlogsfotografen die werkten aan het einde van de 19de eeuw waren Roger Fenton (1819-1869), Mathew Brady (1823-1896) en Timothy H. O’Sullivan (1840-1882). 

Een oogst van de dood, eeb afbeelding van gesneuvelden op het slagveld van Gettysburg van Thimothy H. O'Sullivan in 1863
Afbeelding: Een oogst van de dood. Deze indrukwekkende foto is op 4 juli 1863 genomen op het slagveld van Gettysburg door de fotograaf Timothy H. O’Sullivan. In Gettysburg leden de zuidelijke troepen een zware nederlaag tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. De foto werd in 1866 afgedrukt door zijn collega-fotograaf Alexander Gardner. Hij schreef over deze foto in zijn boek Photographic Sketch Book of the War: `Langzaam, omdat iedereen terughoudend was om deze afschuwelijke verschrikkingen aan het licht bloot te stellen, ontwaakte een zonloze morgen over de mistige velden van Gettysburg, nadat het gebroken leger van generaal Robert. E. Lee’s was vertrokken. Door de schimmige dampen heen zag je inderdaad `een oogst van de dood’. Honderden en duizenden verscheurde Union- en rebellensoldaten, hoewel veel van de eersten al waren begraven, bezaaiden het nu stille gevechtsterrein. Het land was, doorweekt door de regen, die het gebied twee dagen lang had doordrenkt met zijn grillige buien.’
Zowel de tekst als het beeld geven op sprekende wijze de ultieme tol van dood en verderf van de oorlog weer. Zoals te zien is op deze afbeelding, genomen een dag na de Slag bij Gettysburg, die plaatsvond van 1 juli tot 3 juli 1863. De lijken zijn allen zonder schoenen. Deze waren in die tijd schaars en werden direct van de gesneuvelden afgenomen. De foto roept een zweem van oneindigheid op bij de beschouwer. De lijken, deels afgesneden aan de randen van de foto, roepen een beeld op dat er nog veel meer gesneuvelden op dit slagveld liggen. Het oog trekt automatisch naar de horizon, in de richting van twee mannen met paarden wier silhouetten zich aftekenen tegen de mist. 
Locatie: De foto is genomen op 4 juli 1863 door de oorlogsfotograaf (al bestond deze term toen nog niet) Timothy H. O’Sullivan en 3 jaar later afgedrukt door de fotograaf Alexander Gardner. Hij drukte deze afbeelding af in zijn boek Photographic Sketch Book of the War. De foto is in het bezit van het Getty Center, dat deel uitmaakt van het Getty Museum, in Los Angeles in de staat Californië (VS).


Een andere bekende oorlogsfotograaf was Robert Capa. Oorspronkelijk scholen drie joodse fotografen onder de naam Robert Capa. De bekendste twee waren de Hongaarse fotograaf Endre Friedmann (1913-1954) en zijn geliefde Gerta Pohorylle, die eveneens fotografeerde onder haar pseudoniem Gerda Taro (1910-1937). Toen Gerda Taro in 1937 tijdens de Spaanse burgeroorlog sneuvelde, nam Friedmann de naam Robert Capa over. Zijn bekendste werk, en misschien wel de beroemdste oorlogsfoto uit de geschiedenis is de foto `de vallende soldaat’ (The Falling Soldier), waarop de republikeinse soldaat en anarchist Frederico Borrell García staat afgebeeld, precies op het moment dat hij in 1936 door een kogel dodelijk werd getroffen. 

Joris Ivens, John Fernhout en Robert Capa met wapens poserend tussen twee Chinese militairen tijdens de Chinees-Japanse oorlog
Afbeelding: Op de foto, tussen twee Chinese soldaten en van links naar rechts, de Nederlandse filmregisseur, film- en documentaire maker Joris Ivens (1898-1989), de fotograaf John Fernhout (1913-1987) die als camera assistent voor Ivens werkte, en Robert Capa (Endre Friedmann). Joris Ivens was bevriend met de bekende kunstschilderes Charley Toorop, de moeder van John Fernhout. Gewapend poseerden zij tussen twee Chinese militairen tijdens de Chinees-Japanse oorlog
Locatie: Deze afbeelding is in het bezit van het Rijksmuseum in Amsterdam. Het betreft een schenking van de heer W. Diepraam uit Amsterdam. De fotograaf  is niet bekend.

Andere fotografen 

Een bekende portretfotograaf was Nadar (1820-1910), een pseudoniem van Gaspard-Félix Tournachon. Hij maakte portretten van beroemde persoonlijkheden, zoals de schrijver Jules Verne, de Russische anarchist Michail Bakoenin, de Franse actrice (van Nederlandse afkomst) Sarah Bernhardt en de componist Franz Liszt. Het was zijn doel om de persoonlijkheid van een geportretteerde op de foto vast te leggen, wat hem vaak lukte. Beroemd zijn de eerste luchtfoto’s die hij maakte vanuit een ballon.

Zelfportret van Felix Nadar in een luchtballon in 1910
Afbeelding: Zelfportret van Felix Nadar (een pseudoniem van Gaspard-Félix Tournachon) in een luchtballon in 1910. Felix Nadar werd geroemd als portretfotograaf van bekende persoonlijkheden. Bovendien was hij de eerste fotograaf die luchtfoto’s maakte.
Locatie: Deze foto is in het bezit van de Smithsonian Library (Smithsonian Institution) in Washington D.C. in de VS.

Jacob A. Riis (1849-1914), geboren in Denemarken, emigreerde naar New York om daar zijn geluk te beproeven als journalist en fotograaf. Hij was zeer begaan met de mensen die in de sloppenwijken van New York woonden. In 1873 kwam hij in dienst van de Evening Sun, maar vanaf 1888 werkte hij aan zijn sociaalkritische fotoboek `How the Other Half Lives’. 

Slapende kinderen in Mulberry Street in New York, van Jacob A. Riis
Afbeelding: Arme, dakloze kinderen kruipen bij elkaar om warm te blijven, een foto van Jacob A. Riis die hij in 1890 maakte in de sloppenwijken van New York. De foto staat ook bekend als `Nomads of the street’. 
Locatie: Deze slapende, dakloze kinderen lagen in Mulberry Street in New York (VS). De foto is afgedrukt in het boek `How the Other Half Lives’ van Jacob A. Riis. 

Andere bekende fotografen zijn onder meer de persfotograaf  Alfred Eisenstaedt (1898-1995), de Amerikaanse mode- en portretfotograaf Richard Avedon (1923-2004), de sociaalkritische fotograaf Robert Frank (1924-2009), de Amerikaanse straatfotografe Vivian Maier (1926-2009), Annie Leibovitz (1949-) die voor het blad Rolling Stone werkt, de sportfotograaf Neil Leifer (1942-), Steve McCurry (1950-) met zijn foto van de Afghan Girl, de Franse fotograaf Henri Cartier-Bresson (1908-2004), de modefotografe Mario Testino (1954-) en de Duitse fotograaf Andreas Gurksky (1955-) met zijn symmetrische afbeeldingen.
Er waren ook tal van fotografen die op allerlei terreinen de fotografie als kunstvorm vernieuwden. Er ontstond abstracte fotografie en er waren fotografen die collages maakten. Anderen vermengden afbeeldingen met nieuwsberichten en advertenties. Uit deze laatst genoemde reclamewereld  stamt de fotografe Cindy Sherman, die tal van zelfportretten fotografeerde waarin ze zelf een rol speelde in een advertentie of reclameboodschap. De Nederlandse Rineke Dijkstra (geboren in 1959 in Sittard) werd vooral bekend om haar Strandportretten, terwijl in het werk van de Nederlandse fotograaf Erwin Olaf (geboren in 1959 in Hilversum) de mens centraal stond, vaak in al zijn of haar kwetsbaarheid.

Maria Murgia

De schilderes Maria Murgia (geboren in 1935) maakte digitale fotomozaïeken op Kapafix (zie de afbeelding op deze webpagina). Zij vermengde bekende portretten van beroemdheden met fotocollages van foto’s uit hun verleden. Door over deze foto’s heen te schilderen kreeg Murgia’s kunst een nieuw uiterlijk, alsof de werkelijkheid werd gerecycled. Wij beschikken in onze kunstverzameling over 4 werken van haar hand: Eerbetoon aan Marilyn Monroe, Omaggio a Marilyn Monroe, Che Guevarra, Altijd op weg naar de overwinning, Eerbetoon aan Audrey Hepburn en Eerbetoon aan de Beatles.

Che Guevara, een fotomozaïek van Maria Murgia uit 2021
Afbeeldingen: Dit kunstwerk van Maria Murgia draagt de titel `Altijd op weg naar de overwinning’ (Hasta a la victoria siempre). Het bijzondere fotomozaïek uit 2021 wordt gedomineerd door een grote en fel rood gekleurde afbeelding van deze uitzonderlijke arts en revolutionair op een achtergrond van honderden kleine foto’s uit het leven van Che Guevara, waarmee ze zijn geschiedenis in beeld brengt. Net zoals Maria Murgia onontkoombaar nu terugkijkt op haar eigen leven. Geen wonder: zij bereikte in 2021 een leeftijd van 86 jaar. 
Locatie: Dit fotomozaïek maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Ronald Chapeau

Ook Ronald Chapeau schildert zijn kunstwerken in. Hij werkt vooral met rechten vrije foto’s van bekende personen die hij op zeefdrukpapier afdrukt. Het werk bestaat uit een vorm van mixed media (acryl over zeefdruk), gecombineerd met acrylverf op speciaal dik zeefdrukpapier. Een combinatie van verschillende stijlen. Hij werkte jarenlang als zeefdrukker voor bekende kunstenaars als Corneille en Herman Brood, voordat hij zijn eigen weg als kunstenaar ging bewandelen. Al zijn zeefdrukken werden vervolgens door hem met de hand beschilderd, zodat er een origineel en uniek kunstwerk ontstond. Wij beschikken over de kunstwerken Angelina Jolie, Marilyn Monroe en Steve McQueen.

Angelina Jolie, van de Nederlandse mixed art kunstenaar Ronald Chapeau uit 2019
Afbeelding: Angelina Jolie, uit 2019 van Ronald Chapeau. U vindt in zijn werken de invloeden van de fotografie, het surrealisme, de figuratieve kunst, het populisme en de popart. Met als resultaat een bijzondere vorm van mixed media art. Het kunstwerk is met de hand gesigneerd over de rechterzijde van de zeefdruk, alsof de kunstenaar zich naast de actrice wilde plaatsen. Het werk bestaat uit een vorm van mixed media (acryl over zeefdruk), gecombineerd met acrylverf op speciaal dik zeefdrukpapier. 
Locatie: Dit kunstwerk `Angeline Jolie’ uit 2019 maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Andere kunstenaars met als basis kunst en fotografie

In onze verzameling beschikken wij over twee werken van Rolando Pellini (1952). De eerste is een multimedia kunstwerk met als basis een afbeelding van Elvis Presley. In dit werk vermengd hij de foto van Elvis met epoxyhars. Hetzelfde doet hij in zijn kunstwerk Eerbetoon aan Brigitte Bardot. Peter Donkersloot is in onze collectie aanwezig met een ingelijst portret van Kate Moss. Verder zijn er enkele giclees, waaronder een werk van Alberto Ricardo met een portret in een collage van Audrey Hepburn (nummer 6 uit een gelimiteerde serie van 10) en een kunstwerk van de hand van de kunstenaar Juan Manuel Pajares van de Beatles met de titel Let it Be Beatles Reimagined. Hier zijn er 100 van gemaakt, maar het bijzondere is dat wij nummer 1 aanbieden ofwel de eerste uit deze serie.

Rolando Pellini – Eerbetoon Aan Elvis Presley, een gemengde techniek en harsen op canvas
Afbeelding: Rolando Pellini met zijn `Eerbetoon Aan Elvis Presley‘ uit 2021. Het betreft hier een multimedia kunstwerk met een afbeelding van Elvis Presley. De foto is digitaal opgebouwd uit duizenden klein vierkantjes en is daarna met epoxyhars bedekt. 
Locatie: Dit kunstwerk van de Italiaanse kunstenaar Rolando Pellini maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Grote afbeeldingEerbetoon aan Marilyn Monroe, van Maria Murgia (geboren in 1935 op het Italiaanse eiland Sardinië). 
Locatie: Het kunstwerk Eerbetoon aan Marilyn Monroe maakte deel uit van onze collectie, maar is tegenwoordig in het bezit van een privéverzamelaar. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.