Winkelwagen

Les 31: Naïeve kunst

Introductie

De naïeve schilderkunst was een kunststroming en een kunststijl die zich kenmerkte door een naïeve, intuïtieve en vaak kinderlijk aandoende manier van schilderen. Dit gold zowel voor de manier waarop een onderwerp werd uitgebeeld, als op de wijze waarop men de schildertechnieken inzette. De verhalende onderwerpen die deze kunstschilders op hun doek uitbeeldden gingen met name over het alledaagse leven. De schilders hadden geen enkele intellectuele zienswijze op hun kunstwerken waardoor er een sfeer ontstond van onschuld en eenvoud, kenmerkend voor de kunststroming de naïeve kunst.

De droom, een naïef schilderij van Henri Rousseau (1844-1910). De vrouw die op de bank slaapt is Yadwigha, een vroegere geliefde van hem. Zij droomt dat ze op onverklaarbare wijze in dit bos is terechtgekomen, luisterend naar de geluiden van het instrument van de tovenaar. De tovenaar lijkt met zijn fluit op een slangenbezweerder, maar dan iemand die de leeuwen voor hem bezweert. De jungle wordt door de maan verlicht. Zelf was Henri Rousseau nooit in een oerwoud geweest, maar hij baseerde zijn schildering op zijn bezoeken aan de Jardin des Plantes in Parijs, een botanische tuin en dierentuin. Daar heeft hij de lotusbloemen gezien die in dit schilderij pronken. De autodidactische kunstschilder vormde een bron  van inspiratie voor surrealistische kunstenaars als Salvador Dalí en René Magritte. Locatie:  Dit schilderij van Henri Rousseau hangt in het Museum of Modern Art in New York in de VS.
Afbeelding: De droom, een naïef schilderij van Henri Rousseau (1844-1910). De vrouw die op de bank slaapt is Yadwigha, een vroegere geliefde van hem. Zij droomt dat ze op onverklaarbare wijze in dit bos is terechtgekomen, luisterend naar de geluiden van het instrument van de tovenaar. De tovenaar lijkt met zijn fluit op een slangenbezweerder, maar dan iemand die de leeuwen voor hem bezweert. De jungle wordt door de maan verlicht. Zelf was Henri Rousseau nooit in een oerwoud geweest, maar hij baseerde zijn schildering op zijn bezoeken aan de Jardin des Plantes in Parijs, een botanische tuin en dierentuin. Daar heeft hij de lotusbloemen gezien die in dit schilderij pronken. De autodidactische kunstschilder vormde een bron  van inspiratie voor surrealistische kunstenaars als Salvador Dalí en René Magritte.
Locatie: Dit schilderij van Henri Rousseau hangt in het Museum of Modern Art, kortweg het MoMA genoemd, ligt aan de zuidoostzijde van Central Park in Manhattan in New York (VS).

De naïeve kunst en de kunstschilders

De eerste schilders die in deze vorm van de naïeve kunst schilderden werden door hun tijdgenoten niet serieus genomen; ze noemden de manier waarop zij schilderden naïef, vandaar de huidige naam van deze kunstvorm. Dit was niet ongewoon. Ook de impressionisten werden in eerste instantie belachelijk gemaakt door te zeggen dat zij slechts een impressie van een onderwerp schilderden en niet de vaardigheid bezaten om iets goed op het doek te schilderen. Dat werd later wel anders toen de kunstwereld begreep dat zij de naïeve kunststroming serieus moest nemen.

Stad bij de molen bij het kanaal in de winter, van Louis Vivin . Het is in handen van een particuliere verzamelaar.
Afbeelding: Stad bij de molen langs het kanaal tijdens de winter (Ville au moulin près du canal en hiver), uit 1900, van de Franse naïeve kunstschilder Louis Vivin (1861-1936).
Locatie: Dit schilderij is in 2020 geveild door Christie’s in Londen en is nu in handen van een particuliere verzamelaar.

Vooral nadat velen onder hen kennis maakten met het werk van de naïeve kunstschilder Henri Rousseau (1844-1910). De eerste tentoonstelling met veel naïeve kunstwerken werd in 1937 in Parijs gehouden onder de naam `Les maîtres populaires de la réalité’, ofwel `De populaire meesters van de werkelijkheid’.
Veel van deze kunstschilders waren autodidact en hadden zichzelf het schilderen op doek en paneel aangeleerd.

Het grote boeket, uit 1907, van de autodidactische kunstschilderes Séraphine Louis.
Afbeelding: Het grote boeket, uit 1907, van de autodidactische kunstschilderes Séraphine Louis (Séraphine de Senlis, 1864-1942). De naïeve schilderijen van Séraphine Louis betroffen overwegend gedroomde bloemstukken. Ze gebruikte voor de kleuren, die zij in haar kunstwerken verwerkte, alleen pigmenten die ze zelf maakte. De ingrediënten onthulde ze aan niemand. Bijzonder is dat Séraphine Louis voornamelijk bij kaarslicht schilderde.
Locatie: Het naïeve schilderij `Het grote boeket’, is te bezichtigen in het Metropolitan Museum of Art in New York (VS). Dit museum ligt aan de oostzijde van het Central Park in Manhattan in New York (VS).

De naïeve kunstschilders hielden in hun schilderijen geen rekening met het perspectief. Bovendien schilderden zij hun figuren, die zij uitdrukkingsloos op het schilderdoek toverden, allemaal in één kleur, zonder er verder rekening mee te houden of iets voor op het schilderij stond of op de achtergrond.

Seroe Grandi, Curaçao, uit 1967, van de naïeve kunstschilder Hipólito Ocalia. Op een geheel eigen wijze gaf de autodidact Hipólito Ocalia het Curaçaose landschap, dorpsgezichten en het dagelijks leven op Curaçao weer op zijn kleurrijke schilderijen. Zijn zonnige humeur en positieve instelling kwamen goed tot uiting op zijn naïeve, kleurrijke, originele en vaak op triplex geschilderde kunstwerken.Locatie: Dit schilderij van Hipólito Max Ocalia (1916-1984) maakt deel uit van de collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam, gesitueerd op het Museumplein 10.
Afbeelding: Seroe Grandi, Curaçao, uit 1967, van de naïeve kunstschilder Hipólito Ocalia. Op een geheel eigen wijze gaf de autodidact Hipólito Ocalia het Curaçaose landschap, dorpsgezichten en het dagelijks leven op Curaçao weer op zijn kleurrijke schilderijen. Zijn zonnige humeur en positieve instelling kwamen goed tot uiting op zijn naïeve, kleurrijke, originele en vaak op triplex geschilderde kunstwerken.
Locatie: Dit schilderij van Hipólito Max Ocalia (1916-1984) maakt deel uit van de collectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam, gesitueerd op het Museumplein 10.

Hetzelfde gold voor de geschilderde objecten, of dit nu huizen, bomen, beesten of werktuigen waren. Ieder blaadje aan de bomen, elk plantje in de grond en ieder raampje in een huis werden zo helder, strak en in één kleur afgebeeld dat je ze letterlijk kon tellen. Ook de gewone mensen moesten de schilderijen kunnen begrijpen. Een goed voorbeeld van deze schilderstijl is de Belgische kunstschilder Alexandre Ganesco (1910-1979). Net als veel andere naïeve kunstschilders was Alexandre Ganesco autodidact. 

Ploegen in de Lente (Labours de printemps), uit circa 1954, van de Franse naïeve kunstschilder Alexandre Ganesco (1910-1979). 
Afbeelding: Ploegen in de Lente (Labours de printemps), uit circa 1954, van Alexandre Ganesco (1910-1979). De Belgische naïeve kunstschilder Alexandre Ganesco werd geboren in Ukkel bij Brussel. Hij bezat tevens de Roemeense nationaliteit, maar woonde het grootste deel van zijn leven in Frankrijk. In 1948 organiseerde het prestigieuze Museum voor Moderne Kunst in Parijs, het  Musée d’Art Moderne de Paris, een overzichtstentoonstelling van het werk van Alexandre Ganesco. 
Locatie: Het schilderij Ploegen in de Lente maakt deel uit van de collectie van de Gooise Galerie. ©Ronnie Rokebrand.

Outsider Art en Art Brut

Men noemt de naïeve kunst wel eens de aartsvader van de Outsider Art, de Engelse benaming van deze vorm van naïeve kunst, en de Art Brut, de Franse benaming. Kunstrichtingen die ook vandaag de dag nog populair zijn. Het is zeker waar dat in de kunst die deze kunststromingen voortbrachten veel speelse en kinderlijke voorstellingen stonden. Een belangrijk verschil was – en is – echter dat in deze kunstvormen vooral de innerlijke beleving van de kunstenaar of kunstenares centraal stond. Terwijl de naïeve kunstschilders vooral naar de dagelijkse belevingen om zich heen keken en daardoor geïnspireerd raakten.
De naam Art Brut werd voor het eerst gebruikt door de Franse kunstenaar Jean Dubuffet (1901-1985). Hij was gefascineerd door de kunst van mensen met een verstandelijke beperking, gevangenen en kinderen. Vanuit deze interesse ontwikkelde hij een kunst die vrij is van intellectualisme, zoals hij het zelf noemde. Hij noemde zijn werk infantiel, primitief en populair. Jean Dubuffet had geen artistiek opleiding genoten en was in zijn kunstenaarschap volledig autodidact.  
 
Het beeldhouwwerk Jardin d'émail (De emaillen tuin), uit 1974, van de Franse beeldhouwer Jean Dubuffet. Het 20 meter brede en 8 meter hoge kunstwerk is gemaakt van beton, glasvezel en polyurethaan. De bezoekers van het kunstwerk mogen in de tuin rondwandelen.Locatie: Het beeldhouwwerk Jardin d'émail staat in de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum, gelegen in het Nationaal Park De Hoge Veluwe bij Otterlo. Foto: Ronnie Rokebrand.
Afbeelding: Het beeldhouwwerk Jardin d’émail (De emaillen tuin), uit 1974, van de Franse beeldhouwer Jean Dubuffet. Het 20 meter brede en 8 meter hoge kunstwerk is gemaakt van beton, glasvezel en polyurethaan. De bezoekers van het kunstwerk mogen in de tuin rondwandelen.
Locatie: Het beeldhouwwerk Jardin d’émail staat in de beeldentuin van het Kröller-Müller Museum, gelegen in het Nationaal Park De Hoge Veluwe bij Otterlo. Foto: Ronnie Rokebrand.

Veel Art Brut kunstwerken werden vervaardigd door kunstenaars met een verstandelijke beperking of met een psychiatrische aandoening. De kunstwerken die zij maakten, vaak onder begeleiding van een schilder zonder beperkingen, refereerden aan basale menselijke gevoelens. Soms waren ze bijna surrealistisch, omdat ze direct voortkwamen uit het brein van de kunstschilder en direct op het doek werden aangebracht. In de Nederlandse kunstwereld is vooral de schilder Willem van Genk (1927-2005) bekend als naïef kunstenaar. Hij was een belangrijke vertegenwoordiger van de Outsider Art.

Een tekening, uit 1930, van de Zwitserse Art Brut schilder Adolf Wölfli (1864-1930). Vanaf 1895 tot aan zijn dood in 1930 verbleef hij als psychiatrisch patiënt in de psychiatrische Waldau kliniek in Bern. Hij was een van de eerste Art Brut schilders die wij kennen. Locatie: Het is niet bekend waar dit kunstwerk zich bevindt. 
Afbeelding: Een tekening, uit 1930, van de Zwitserse Art Brut schilder Adolf Wölfli (1864-1930). Vanaf 1895 tot aan zijn dood in 1930 verbleef hij als psychiatrisch patiënt in de psychiatrische Waldau kliniek in Bern. Hij was een van de eerste Art Brut schilders die wij kennen.
Locatie: Het is niet bekend waar dit kunstwerk zich bevindt. 

Afbeelding bovenaan deze pagina: De laan in het park bij Saint Cloud (L’Avenue du Parc à Saint Cloud), van de naïeve kunstschilder Henri Rousseau uit 1908. Saint-Cloud is een gemeente in het Franse departement Hauts-de-Seine.
Locatie: Dit naïeve schilderij van Henri Rousseau hangt in de Städel ofwel het Städelsches Kunstinstitut und Städtische Galerie, een kunstmuseum gelegen aan de Museumsufer in de Duitse stad Frankfurt am Main.

Mijn naam is Séraphine Louis. Ik werd geboren in 1864 in Frankrijk en overleed aan de hongerdood in 1942. Het schilderen in de stijl van de naïeve kunst heb ik mezelf aangeleerd.

Samenvatting naïeve kunst door Séraphine Louis

“Mijn naam is Séraphine Louis. Ik werd geboren in 1864 in Frankrijk en overleed aan de hongerdood in 1942. Het schilderen in de stijl van de naïeve kunst heb ik mezelf aangeleerd. Achteraf gezien was dit begrijpelijk, omdat ik me bijna mijn hele leven alleen en eenzaam voelde. Mijn moeder stierf toen ik 1 jaar oud was, en mijn vader overleed in mijn zevende levensjaar. Ik probeerde mijn geluk te vinden in het schilderen van gedroomde bloemstukken, en dat lukte min of meer. Ik gebruikte voor de samenstelling van de kleuren, die ik in mijn kunstwerken verwerkte, alleen pigmenten die ik zelf maakte. De ingrediënten heb ik altijd geheim gehouden, dat gaat niemand iets aan. Het liefste werkte ik in de avonduren, als de zon onder was, bij het schitteren van het kaarslicht. Op deze plek geef ik een samenvatting van de les over de naïeve kunst die u zojuist heeft gevolgd. De naïeve schilderkunst kenmerkte zich door een intuïtieve en kinderlijke manier van schilderen in zowel onderwerpuitbeelding als schildertechnieken. Deze stijl focuste op het alledaagse leven, zonder intellectuele interpretaties, waardoor een sfeer van onschuld en eenvoud ontstond. In eerste instantie werden wij als naïeve kunstenaars niet serieus genomen. De kunstwereld erkende echter uiteindelijk het belang van deze stroming, vooral na de kennismaking met het werk van Henri Rousseau. De eerste grote tentoonstelling van naïeve kunst vond plaats in Parijs in 1937 onder de naam `Les maîtres populaires de la réalité’. Veel van mijn kunstcollega’s waren autodidacten en negeerden conventionele schildertechnieken zoals perspectief. Hun figuren en objecten waren expressieloos, uniform gekleurd en zeer gedetailleerd, zoals het werk van de Belgische kunstschilder Alexandre Ganesco illustreert. Naïeve kunst wordt soms beschouwd als de voorloper van de Outsider Art, de Engelse benaming, en de Art Brut, de Franse term. Deze stromingen richten zich meer op de innerlijke beleving van de kunstenaar, in tegenstelling tot de op de buitenwereld gerichte inspiratie van de naïeve kunst. Jean Dubuffet, een belangrijk figuur in de Art Brut, was geïntrigeerd door de kunst van mensen met een verstandelijke beperking, gevangenen en kinderen, en creëerde kunst vrij van intellectualisme. Zijn werken kenmerken zich door een 'infantiele', 'primitieve' en 'populaire' stijl. Art Brut-werken, vaak gemaakt door kunstenaars met een beperking of psychiatrische aandoening, belichten basale menselijke gevoelens en neigen soms naar surrealisme. In Nederland is Willem van Genk een bekende vertegenwoordiger van de Outsider Art. Samenvattend was de naïeve kunst een oprechte en directe kunstvorm die het dagelijkse leven vereenvoudigd en ongecompliceerd uitbeeldde, en heeft het invloed gehad op latere kunststromingen zoals Outsider Art en Art Brut.”

 

Uit de verstrekte informatie over de naïeve kunst zijn vijf oefenvragen gedestilleerd met de bijhorende antwoorden:

Oefenvragen

  1. Wat kenmerkt de schilderstijl van naïeve kunst en hoe verschilt deze van traditionele kunststromingen?
  2. Wie was Henri Rousseau en wat was zijn bijdrage aan de naïeve kunst?
  3. Hoe verhoudt de naïeve kunst zich tot de kunststromingen Outsider Art en Art Brut?
  4. Beschrijf de invloed van de persoonlijke achtergrond van naïeve kunstenaars op hun werken.
  5. Noem een paar kenmerkende eigenschappen van de werken van Alexandre Ganesco, een bekende naïeve kunstschilder.

 

Antwoorden

  1. Naïeve kunst kenmerkt zich door een intuïtieve, kinderlijk aandoende manier van schilderen met een focus op alledaagse thema’s. Het verschilt van traditionele kunst doordat het geen intellectuele zienswijzen of geavanceerde schildertechnieken bevat, maar juist eenvoud, onschuld en een gebrek aan perspectief toont.
  2. Henri Rousseau was een prominente naïeve kunstschilder die bekend stond om zijn intuïtieve en kinderlijke manier van schilderen. Hij was een autodidact en werd een bron van inspiratie voor latere surrealistische kunstenaars zoals Salvador Dalí en René Magritte.
  3. De naïeve kunst wordt soms beschouwd als de voorloper van Outsider Art en Art Brut. Outsider Art en Art Brut focussen meer op de innerlijke beleving en emoties van de kunstenaar, terwijl naïeve kunst meer gericht is op het afbeelden van alledaagse taferelen en ervaringen.
  4. Veel naïeve kunstenaars waren autodidacten en gebruikten hun persoonlijke ervaringen en achtergronden als inspiratiebron. Dit resulteerde in kunstwerken die direct, ongecompliceerd en vaak zeer persoonlijk waren.
  5. Alexandre Ganesco, een bekende naïeve kunstschilder, stond bekend om zijn heldere, strakke schilderijen waarin elk detail, zoals blaadjes aan bomen of ramen in huizen, duidelijk en in één kleur werd afgebeeld, waardoor ze letterlijk te tellen waren. Zijn werken toonden een unieke en directe kijk op de wereld.

Delen:

Facebook
Twitter
Pinterest
LinkedIn
De laan in het park bij Saint Cloud, van de naïeve kunstschilder Henri Rousseau, uit 1908.

Inhoudsopgave

Copyright © 2022. All Rights Reserved

error: Content is protected !!

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.