Les 21: Oriëntalisme in de kunst

Een aparte paragraaf besteed ik graag aan de oriëntalisten, vooral ook omdat het hier een aparte groep kunstschilders betreft die hun liefde voor de vreemde Oriënt op hun schilderdoeken weergaven, maar vooral ook omdat ik zelf deze schilderijen bijzonder fraai en interessant vind. Dankzij hun inspanningen kwamen wij in het Westen in aanraking met andere beschavingen in het Oosten, zoals men dat toen noemde. Dat wil niet zeggen dat zij een goed oog hadden voor de ware aard van deze beschavingen, net zo goed als het voor ons heel moeilijk is om onze eigen beschaving op dit moment te waarderen. We staan er nu eenmaal te dicht op. En dat gold natuurlijk ook voor de oriëntalisten in hun tijd. We hebben het dan over de periode 1798-1900, ongeveer vanaf de Egyptische veroveringstocht van Napoleon Bonaparte tot aan de 20ste eeuw, de periode waarin we spreken van de oriëntalisme in de kunst. Napoleon nam niet alleen soldaten mee op zijn veroveringstocht, maar ook wetenschappers en kunstenaars.

Napoleon in Egypte, van de Franse kunstschilder en orientalist Gérome
Afbeelding: Napoleon in Egypte, uit 1863 van de kunstschilder Jean-Léon Gérome.
Locatie: Dit schilderij hangt in de Hermitage in Sint Petersburg in Rusland.

Hierdoor nam in Europe de interesse in het oude Egypte enorm toe, men sprak in die tijd zelfs van een `Egyptomanie’. De kunstenaars reisden vervolgens ook naar andere oude steden met eeuwenoude beschavingen, waaronder de ruïnes van het oude Carthago en het vroegere Heliopolis in de Libanese Bekal-vallei die men ook wel de Baalbek-vallei noemde, naar de gelijknamige stad. Er was echter ook een andere reden voor de belangstelling van schilders, architecten en beeldhouwers voor de antieke beschavingen. Men wilde de Bijbelse geschiedenis op een meer realistische manier weergeven in hun kunstwerken. Dat kon volgens hen alleen als zij die gebieden ook daadwerkelijk gingen bezoeken. De bakermat van het christendom lag nu eenmaal in het Midden-Oosten. Om deze Bijbelse geschiedenis adequaat te kunnen weergeven op het schilderdoek moest men gaan kijken hoe de mensen in die gebieden leefden. Men ontmoette echter niet alleen de christelijke wereld, maar ook de wereld van de islam die hen onmiddellijk fascineerde. Vandaar de vele dagelijkse taferelen die wij nu nog op de schilderdoeken van de oriëntalisten tegenkomen. In de winkels van de kunsthandelaren zag men vanaf toen portretten van nomaden, markttaferelen, traditionele feesten en festivals, vrouwen in harems en afbeeldingen van Oosterse steden en bijzondere bezienswaardigheden.

Odalisques, van de Franse orientalis Henri Adrien Tanoux uit 1905
Afbeelding: Odalisques, uit 1905 van de Franse kunstschilder
Adrien-Henri Tanoux. Een odalisk was een concubine of een slavin in de harem van de Turkse sultan. Deze schilderijen waren in het begin van de 20ste eeuw zeer populair.
Locatie: Het is niet bekend waar dit schilderij zich bevindt. Men neemt aan dat het in het bezit is van een privéverzamelaar.

Onder de beeldhouwers wil ik zeker de Fransman Charles Cordier (1827-1905) noemen. Hij vervaardigde fraaie bronzen beelden en bustes van Afrikaanse slaven die grif in de kunsthandels werden verkocht.

La Capresse des Colonies uit 1865 , een bronzen beeld van een slavin van Cordier
Afbeelding
: La Capresse des Colonies, een bronzen beeld uit 1861 van de Franse beeldhouwer Charles Cordier.

Locatie: Dit bronzen beeld maakt deel uit van de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York in de VS.

Zoals al aangegeven besloeg het tijdperk van het Oriëntalisme de gehele 19de eeuw en incidenteel nog langer. Een lange periode waarin het wat betreft de belangstelling van kunsthandelaren wedijverde met de kunstuitingen van de neoklassieke en romantische kunststijlen. Veel kunsthistorici vinden dat de oriëntaalse kunst niet als een eigen stijl mag worden gedefinieerd. Maar wie bepaald wat kunst is met een kleine `k’ of een grote `K’, zoals E.H. Gombrich zich al afvroeg in zijn monumentale werk over de kunstgeschiedenis `Eeuwige schoonheid’?

De orientalische kamelenmarkt, van August Legras uit circa 1910-1915
Afbeelding: De oriëntalistische kamelenmarkt, van de Nederlandse kunstschilder August Le Gras uit 1896.
Locatie: Het schilderij is in september 2020 verkocht en maakt nu deel uit van een privéverzameling.

Bekende oriëntalisten

Bekende oriëntalisten in de schilderkunst waren met name Franse kunstschilders, waaronder Eugène Delacroix (1798-1863), Dominique Ingres (1780-1867), Jean-Léon Gérôme (1824-1904), Adrien-Henri Tanoux  (1865-1923), Alfred Chataud (1833-1908), Étienne Dinet (1861-1929), Horace Vernet (1789-1863), Jules Laurens (1825-1901) en Eugène Girardet (1853-1907). Van Eugène Girardet hebben wij een fraaie Egyptische aquarel in onze kunstverzameling (zie de afbeelding op deze webpagina). In Spanje was Marià Fortuny (1838-1874) de bekendste kunstenaar in het Oriëntalisme, terwijl de kunstschilder Filippo Baratti (1849-1936) in Italië bekend werd. Duitsland laat zich in deze periode vertegenwoordigen door Gustav Bauernfeind (1848-1904).

Poort van de Grote Moskee in Damascus, van Gustav Bauernfeind.. Hij schilderde dit kunstwerk in 1890.
Afbeelding: De poort van de Grote Moskee in Damascus (de Umayyad Moskee), een van de oudste steden in de wereld, van de Duitse kunstschilder Gustav Bauernfeind. Hij schilderde dit oriëntalistische kunstwerk in 1890 in München, nadat hij in 1887 de Syrische hoofdstad Damascus had bezocht. Op de voorgrond ziet u de toegang tot de moskee, met links een bedelaar, rechts een tempelwachter en enkele gelovigen, en voor de ingang een handelaar die zijn tapijt uitstalt voor twee geïnteresseerde mannen. Op de achtergrond is een optocht zichtbaar. Mogelijk is dit een betoging tegen de Ottomaanse bezetting. 
Locatie: Dit schilderij van Gustav Bauernfeind is in 2008 geveild bij Christie’s en is nu in het bezit van een privéverzamelaar.  

In Nederland vielen Marius Bauer (1867-1932), vooral door zijn haarfijn scherpe etsen, en Willem Dooijewaard (1892-1980) op in dit genre van de oriëntalisme in de kunst. Van Marius Bauer zijn ook aquarellen en olieverfschilderijen bekend, onder meer in het Kröller-Müller Museum.

De Oosterse Bruiloft, van Marius Bauer uit 1911. Het schilderij hangt in het Rijksmuseum.
Afbeelding: De Oosterse bruiloft, van de Nederlandse kunstschilder Marius Bauer uit 1911. Een bruiloftsstoet trekt door de straten van een Oosterse stad. De bruidegom rijdt op een kameel. Op een andere kameel speelt een muzikant op zijn fluit. Om hen heen spelen muzikanten en dansen de kinderen. De schilder roept met dit schilderij de sfeer van de  sprookjes van Duizend-en-een-nacht op. 
Locatie: Dit schilderij van Marius Bauer hangt in het Rijksmuseum in de Nederlandse hoofdstad Amsterdam.

Willem Dooijewaard maakte in 1920 op Sumatra vier fraaie litho’s die tot onze kunstverzameling behoren, waaronder de Avondmaaltijd, de Maleier, het Meisje en de Twee meisjes (zie de afbeelding hieronder). De kunstschilder August Le Gras (1864-1915), geboren in Amsterdam en later woonachtig in Laren en Blaricum (hij deelde in Blaricum een tijdje het huis De Witte Olifant met de kunstschilder Evert Pieters), schilderde fraaie kunstwerken in Algerije en andere Noord-Afrikaanse landen. In België liet Karel Ooms (1845-1900) zich door het oriëntalisme inspireren. De kunstenaar Wassily Kandinsky (1866-1944) zorgde er, dankzij enkele abstracte werken in de stijl van het Oriëntalisme, voor dat deze kunstvorm ook erkenning kreeg binnen de kringen van de Moderne Kunst.

Twee meisjes van Willem Dooijewaard, een litho uit 1920
Afbeelding: De Twee meisjes, een litho uit 1920 van de Nederlandse kunstenaar Willem Dooijewaard. Het betreft hier een litho met twee meisjes, waarvan er een de luizen uit het haar van de ander haalt. De litho is gemaakt in Sumatra waar Willem Dooijewaard in die tijd werkte. 
Locatie: Deze litho maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Grote afbeelding: De Sfinx in Egypte (Le Sphinx en Egypte), aquarel uit het jaar 1898 van de Franse kunstschilder Eugène Girardet (1853-1907). ©Ronnie Rokebrand.
Locatie: De Sfinx in Egypte van Eugène Girardet maakt deel uit van onze collectie.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.