Les 3: Oud-Egyptische kunst

Zowel in de primitieve kunst als in de precolumbiaanse kunst, zoals op andere webpagina’s op deze website beschreven, speelde magie een belangrijke rol. Ook in de kunst van de oude Egyptenaren speelden magie en religie een dominerende rol. Geen wonder dat deze Egyptenaren hun beeldhouwers seanch noemden ofwel `mannen die tot leven brengen’. De beelden die zij maakten hadden magische krachten en zorgden er onder meer voor dat de doden ook na het overlijden konden voortleven. Met andere woorden: via magische weg kwamen schilderingen en beelden tot leven. De beelden van dienaren en dienaressen van de overleden hoogwaardigheidsbekleder werden in het graf meegegeven, zodat zij ook in het hiernamaals hun functies konden verrichten. Andere beelden, waaronder godenbeelden en beelden van de farao’s,  kregen een plek in de tempelcomplexen. De beelden en reliëfs waren in die tijd beschilderd. Helaas heeft de voortschrijdende tijd de meeste beelden van hun kleur beroofd. 

Kalkstenen relief uit ongeveer 1370 voor Chr. in het graf van de vizier Ramose in Thebe. Op deze afbeelding de broer en zijn vrouw van Ramose.
Afbeelding: Een knap bewerkt kalkstenen reliëf van de broer van vizier Ramone en zijn vrouw in Thebe. Het reliëf stamt uit ongeveer 1370 voor Chr.. 
Locatie: Dit kalkstenen reliëf bevindt zich in het graf van vizier Ramone in Thebe, het huidige Luxor op de oever van de Nijl in Egypte. ©Ronnie Rokebrand.

Ook het lichaam van de koning werd zo goed mogelijk in stand gehouden, zodat het voor verval werd behoed. Geen wonder dat men het lichaam mummificeerde, de organen in potten meeleverde in het graf, en een goed lijkend masker op de mummie plaatste.

Het begrip ziel voor de oud-Egyptenaren

Met andere woorden de beelden, de grafschilderingen en de mummies speelden een rol in het leven na het uitblazen van de laatste ademtocht. Om dit te begrijpen ga ik verder in op het begrip ziel dat de oude Egyptenaren kenden. Volgens hen bestond de ziel uit drie componenten: de Ka, de Ba en de Ach. De Ka stond gelijk aan wat wij ons bewustzijn noemen. Het was het symbool voor het gelijk zijn van lichaam en geest tijdens het leven van de farao. De Ka werd met letterlijk de eerste ademhaling van een baby bij de geboorte door de goden ingeblazen, maar verliet het lichaam gelijk met de laatste ademtocht op het moment van overlijden. Vandaar dat u in ieder graf een goed gelijkend beeld ziet staan van de overledene. Dit zogenoemde Ka-beeld zorgde ervoor dat het de voeding en andere voorwerpen spiritueel tot zich nam, zodat de farao het ook na zijn of haar dood goed zou hebben.
De Ba was het deel van de ziel dat het lichaam tijdelijk verliet tijdens het mummificeren van het lichaam van de farao, maar daarin terugkeerde als het mummificeren was voltooid. Overdag verliet de Ba de mummie om zich met wereldlijke zaken te bemoeien, maar met het ondergaan van de zon voegde hij zich weer in de mummie. Vandaar dat de mummie goed herkenbaar moest zijn door middel van het dodenmasker op de mummie. Bovendien was het voor deze ziel van groot belang om in de mummie te kunnen blijven. Dat is de reden dat de mummies op min of meer geheime of moeilijk toegankelijke plekken werden begraven. Voor ieder graf in Egypte plaatste men een schijndeur die onverlaten buiten hield, maar waar de Ba overdag gemakkelijk doorheen kon. 
De Ach, tenslotte, was het goddelijke deel van de ziel van de farao, een samensmelting van de Ka en de Ba,  die zich als een verlichte geest bij de zonnegod Ra voegde en vervolgens als een ster aan de hemelkoepel verscheen.  

Het gouden masker van Toetanchamon, op de mummie geplaatst rond 1322 voor Chr.
Afbeelding: Het gouden masker van Toetanchamon, dat sinds 1322 voor Chr. op het gelaat van deze farao rustte toen de graftombe in 1922 werd gevonden door Howard Carter en Lord Carnarvon. Toetanchamon werd op zijn 3de verjaardag farao en stierf al op 19-jarige leeftijd, waarschijnlijk door een samenloop van een botziekte en een slecht immuunsysteem. Men vermoedde dat dit werd veroorzaakt door een lange periode van inteelt. Het gouden masker is een bijzonder voorbeeld van de hoge kwaliteit kunstvoorwerpen die de toenmalige Egyptenaren maakten voor hun gestorven farao’s.
Locatie: Het gouden masker van Toetanchamon staat tentoongesteld in het Egyptisch museum in de Egyptische hoofdstad Cairo.

Alle kunstuitingen van personen en voorwerpen hadden tot doel zo goed mogelijk overeen te stemmen met de werkelijkheid, maar dan in een volmaakte vorm, zodat de zielen van de farao zo goed mogelijk voorbereidt waren op hun leven in het Dodenrijk. Het doel van de kunst van de oude Egyptenaren was dus wezenlijk anders als in de huidige tijd. Toch was de invloed van de oud-Egyptische kunst enorm. Uiteindelijk leerden de Grieken het vervaardigen van kunst van de Egyptenaren, en, zoals we weten, vindt onze kunstgeschiedenis zijn basis in de Griekse kunstgeschiedenis

Grafbeeldje van de Egyptische god Horus
Afbeelding: Grafbeeldje van de god Osiris, de koning van het Dodenrijk en de god van wijsheid en gerechtigheid. Osiris was een van de belangrijkste goden in de Egyptische mythologie. Hij werd na Ra koning van het Oude Egypte. Volgens de overlevering daalde Osiris uit de hemel neer en volgde hij zijn overgrootvader Ra op als farao (koning) van Egypte. 
Locatie: Dit grafbeeldje van de god Osiris maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

De geschiedenis van de oud-Egyptische kunst

De oud-Egyptische kunst verwijst naar een enorm lange periode van het voortbrengen van kunstvoorwerpen uit een nauwelijks veranderende cultuur die heerste van zo’n 3000 jaar v.Chr.  tot ongeveer 200 jaar na Chr.. Nog steeds spreken al deze kunstvoorwerpen in de vorm van kleine tot reusachtige beelden, gebouwen in de vorm van tempels en piramides, papyri en tal van beschilderde grafmonumenten ook nu nog sterk tot onze verbeelding.

De farao word met de dubbele kroon gekroond door Boven- en Beneden-Egypte. Het geheel is in een verzonken reliëf weergegeven.
Afbeelding: De farao word op dit reliëf, op de buitenmuur van een tempel in Luxor, met de dubbele kroon gekroond door Boven- en Beneden-Egypte. De godin links draagt de kroon van Boven-Egypte, de zogenoemde witte kroon, en de godin rechts draagt de kroon van Beneden-Egypte, de zogenoemde rode kroon. De farao draagt de dubbele kroon, waarmee men aanduidde dat de farao heerser was van Boven- en Beneden-Egypte. Het geheel is in een verzonken reliëf weergegeven. Door de methode van het verzonken reliëf te gebruiken werd het kunstwerk zichtbaar door de schaduwen die de zonnegod opwierp aan de randen van de uitgebeelde figuren.
Locatie: Deze afbeelding vindt u aan de buitenzijde van de Luxor tempel in de stad Luxor in Egypte. ©Ronnie Rokebrand.


In essentie wijzigde de manier waarop kunstvoorwerpen werden vervaardigd maar weinig, vandaar dat we spreken van een bijzonder conservatieve kunststroom. Natuurlijk was er wel sprake van enige vorm van evolutie, bijvoorbeeld het bouwen van piramides werd omgezet in het bouwen van graftombes, maar de grondregels veranderden niet wezenlijk.

Scarabee en grafbeeldje Egypte
Afbeelding: Een scarabee, een soort mestkever, werd in het oude Egypte als een heilig dier vereerd.  In het midden een eenvoudig grafbeeldje. Deze amuletten stammen uit de periode 1939 tot 1291 voor Chr., uit het tijdvak van de 11de tot en met de 18de dynastie. De scarabee werd door de Egyptenaren als een heilig dier beschouwd. Zij dachten dat de kevers spontaan uit mestballen ontstonden, omdat men toen nog niet wist dat de kever eieren legt in de kamelenmest en dat de larve in deze mestbal verpopt en uitkomt. De ronde vorm deed hen denken aan de zon. De mestkever stond symbool voor de god Chepri, een incarnatie van de zonnegod Ra. 
Locatie: Deze amuletten maken deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Deze Egyptische cultuur en de daarmee verweven kunstvormen konden zo lang gedijen, omdat het gebied waar de Egyptenaren leefden steeds door de rivier de Nijl werd overstroomd en dus continue voor een vruchtbare bodem en dus voor voedsel zorgde. De overstromingen werden aangekondigd door de jaarlijkse komst van de ibissen die men ook wel Nijlvogels noemde. Het was het heilige dier van de god Toth, de god van de wijsheid.

Ibis op glas uit het oude Egypte.Het is in Egypte vervaardigd in de 1ste eeuw na Chr.
Afbeelding: Een heilige ibis geschilderd op glas en stammende uit het oude Egypte. Het werd in Egypte vervaardigd in de 1ste eeuw na Chr. volgens een ingewikkeld proces. Waarschijnlijk werden deze glasplaatjes verwerkt in beeldhouwwerken en meubels.
Locatie: Deze afbeelding van een Ibis op glas is in het bezit van het Rheinische Landesmuseum in de vroegere Romeinse stad Trier in Duitsland. ©Ronnie Rokebrand.

De basisregels in de oud-Egyptische kunst

Men zocht in de kunst dus naar een waarheidsgetrouwe afbeelding die in een geïdealiseerde vorm werd weergegeven. Uiteindelijk was het van belang om de overlevende zo goed en ideaal mogelijk weer te geven zodat hij of zij in een ideale vorm in het hiernamaals terecht kwam. Vandaar dat men op muurschilderingen en papyri alles tweedimensionaal afbeeldde. Het was van belang om alle eigenschappen te tonen. Uiteindelijk maakte men de  kunst voor het godenrijk en niet voor de mens. Voor een precieze anatomische weergave van een menselijk lichaam had men geen belangstelling. Er waren duidelijk omschreven regels hoe men iemand moest afbeeldden. Een lichaam werd dus tweedimensionaal afgebeeld, maar alle lichaamsdelen moesten worden getoond. Vandaar dat we nu soms verwonderd naar de Egyptische afbeeldingen kijken, waarbij het lichaam frontaal wordt getoond, terwijl de voeten en het hoofd van de zijkant worden getoond, terwijl bijvoorbeeld een oog weer frontaal kan worden getekend. De afgebeelde figuren werden dus in een mengeling van zij- en voorgezicht getoond. Het ging dus om waarheidsgetrouwe informatie voor de goden en die waren alleen in de informatie geïnteresseerd, tenminste zo lijkt het. Zo beeldde men ook rustig in één tekening een boom van de zijkant af en een vijver recht van boven. Voor ieder voorwerp werd de beste manier van afbeelden gekozen; perspectief speelde daarbij geen rol.

Oogstscènes, uit de periode 1400-1352 voor Chr. uit de graftombe van Menna
Afbeelding: Oogstscènes, uit de graftombe van Menna, een hoge Egyptische boekhouder die de opbrengsten en belastingen over de velden registreerde. Menna leefde tijdens de regeerperiode van de Egyptische koning Thoetmosis IV in de 18e dynastie, De wandschildering stamt uit de periode 1400-1352 voor Chr.. Op de schildering zie je hoe de boeren gezamenlijk een touw vast houden. Alle bovenlichamen zijn frontaal geschilderd terwijl de hoofden en de voeten van de zijkant worden getoond. In combinatie met de andere muurschilderingen krijgen we een beeld van de boeren die landbouwproducten en vee brengen naar de schrijvers van de farao, in dit geval Menna, die al het vee en de landbouwproductie voor de farao registreerden.
Locatie: De graftombe van Menna staat in de Egyptische stad Luxor, gelegen op de oever van de rivier de Nijl.


Er waren strenge wetten waaraan de kunstenaar, in wezen een ambachtsman, aan moest voldoen. Deze strenge wetten zorgden ervoor dat men duizenden jaren dezelfde stijl gebruikte. Een voorbeeld van deze stijl was dat men personen in verschillende grootte afbeeldde; hoe belangrijker een persoon, des te groter de afbeelding op een tekening van een persoon.

De vizier Ramon en zijn vrouw op een wandschildering in zijn graf in Thebe. Goed te zien is dat de farao veel groter is geschilderd..
Afbeelding: De vizier Ramon en zijn vrouw op een wandschildering in zijn graf in Thebe. Goed te zien is dat de farao veel groter is geschilderd. Hoe belangrijker de persoon, des te groter beeldde men hem of haar af. 
Locatie: Deze wandschildering van vizier Ramon en zijn vrouw in zijn graf in Thebe, dat tegenwoordig Luxor heet. ©Ronnie Rokebrand.

We vinden de schilderingen uit deze periode voornamelijk terug op de muren en gewelven van de vele opengelegde graven. Deze schilderingen tonen ons fragmenten uit het leven van degene die in het graf ligt, maar ook afbeeldingen van de godenwereld, afbeeldingen van grafgiften en verwijzingen naar het dodenboek. Het dodenboek bestond uit een verzameling `gebeden’ en toverformules die de dode farao als gids dienden bij zijn aankomst in het hiernamaals.
Dat de kunst voor de eeuwigheid was ziet men ook goed terug in de overgebleven gebouwen. De architectuur was altijd duurzaam. Het zijn dan ook de piramides en graftombes die uiteindelijk het beste voor de eeuwigheid bewaard bleven. 

Schildering op papyrus van twee hofdames met brandend wierook op hun hoofden, zoals gebruikelijk was tijdens feestelijkheden in de tijd van de farao's
Afbeelding: Twee hofdames van de farao, geschilderd op papyrus. Op hun hoofden dragen zij wierook, zoals destijds gebruikelijk tijdens feestelijkheden. Zij zijn gekleed in het wit gebleekte linnen, in die tijd een zeer kostbaar weefsel, en dragen potjes met geurende mirre. De verschillen in gelaatskleur staan symbool voor de koninkrijken Boven-Egypte, waar de mensen donkerder van kleur waren, en Beneden-Egypte, waar de mensen een lichtere kleur hadden. 
Locatie: Deze papyrusschildering van twee hofdames maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

De kunst van Mesopotamië

Ook in het gebied tussen de Eufraat en de Tigris, het tweestromengebied dat men Mesopotamië noemde, vormde zich duizenden jaren lang een machtig rijk. Ook hier zorgde de steeds overstromende rivieren voor een vruchtbare bodem en dus voor een continue stroom aan voedsel. Van hun kunst bleef minder bewaard. Net als Nederland, ook een overstromingsgebied, beschikten zij niet over harde gesteentes zoals graniet. Zij maakten hun kunstvoorwerpen vooral van gedroogde klei en baksteen met als gevolg dat deze kunstvoorwerpen de tand des tijds veel moeilijker doorstonden. Bovendien was hun religie veel minder gericht op de eeuwigheid. Natuurlijk konden zij wel over albasten en andere natuurstenen beschikken die zij uit andere gebieden haalden, maar hierop beeldden zij vooral hun heldhaftige veldtochten en oorlogstaferelen af. Taferelen die hun overwinningen en kennis van hun militaire macht voor het nageslacht moesten bewaren. Met name de Assyriërs hebben dergelijke stenen reliëfs voor de eeuwigheid nagelaten.  Tegenwoordig zien deze kunstvoorwerpen er wat betreft kleur eentonig uit, maar vroeger waren al deze kunstuitingen rijk beschilderd. In combinatie met de levendige voorstellingen waren het ongetwijfeld imponerende kunstvoorwerpen. 
Het waren echter de Sumeriërs die in dit gebied als eersten, in de periode 4000 tot 3000 voor Chr., kunstvoorwerpen vervaardigden. Zij spraken een onbekende taal en woonden in nederzettingen. Historici hebben geen idee waar ze vandaan kwamen. Toch gebruikten zij al een numeriek stelsel en communiceerden ze door middel van een spijkerschrift op kleitabletten. Beroemd is het 4000 jaar oude Gilgamesj-epos.
De Sumeriërs vervaardigden maskers, vruchtbaarheidsbeeldjes, stenen beeltenissen, maar ook harpen, ingelegd met goud en de hemelsblauwe halfedelsteen lapis lazuli.

Beeldje van Gudea uit Mesopetanie
Afbeelding: Beeldje van Gudea, gemaakt van dioriet, uit 2090 voor Chr. (het huidige Irak) in Mesopotamië. Gudea was de koning van de Sumerische stad Lagash. Op het onderste deel van zijn mantel staan teksten in spijkerschrift.
Locatie: Metropolitan Museum of Art in New York in de VS.

Zij bouwden ook ziggoerats, tempels op verhogingen die de vorm hadden van een piramide. 
Vanaf ongeveer 1792 voor Chr.  werd Hammurabi koning van Babylon en daarmee het belangrijkste rijk in Mesopotamië. Daarna was het weer gedaan met de macht van Babylon. Totdat de eerder genoemde oorlogszuchtige Assyriërs rond 1350 voor Chr. aan de macht kwamen. 

De kunst van het paardrijden - Assurbanipal (Sardanapalus), koning van Assyrië van 668 tot 626 voor Chr..
Afbeelding: De kunst van het paardrijden. Op het relief staat een afbeelding van Assurbanipal (Sardanapalus) te paard met een pijl en boog in de aanslag. Hij was koning van Assyrië in de periode 668 tot 626 voor Chr.. De afbeelding is een goed voorbeeld van Assyrische kunst, die vooral tot doel had om de militaire macht en de kracht van de heerser te onderschrijven. In dit geval is de koning op jacht op wilde ezels. Hij was de laatste in rij van 30 opeenvolgende Assyrische koningen. Er is veel informatie over hem bewaard gebleven, omdat hij tijdens zijn regeerperiode een bibliotheek begon in Nineveh. Deze bibliotheek is deels bewaard gebleven. 
Locatie: Dit albasten reliëf kunt u bezichtigen in het Britisch Museum in de Engelse hoofdstad Londen. 

Grote afbeelding: Oud-Egyptisch grafbeeldje van de stralende zonnegod Ra, ook wel Re genoemd, een van de belangrijkste goden in de Egyptische mythologie. Hij was de schepper die zich van de aarde had teruggetrokken. Als zonnegod voer hij dagelijks in zijn boot naar de hemel, waarna hij in het westen stierf. Tijdens de nachtelijke uren kwam hij weer tot leven in de onderwereld, waarna hij weer opkwam in het oosten. Een oneindige cyclus. 
Locatie: Dit grafbeeldje van de zonnekoning Ra maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.