Les 22: Realisme in de kunst

Gustave Courbet, een sociaal bewogen mens

`Ik wens van niemand anders dan de natuur een leerling te zijn.’
                                                       Gustave Courbet

De realistische kunstschilder Gustave Courbet (1819-1877) was een sociaal bewogen mens. Hij wilde niet de schoonheid op zijn doeken schilderen, maar de waarheid. Het was het startpunt voor een nieuwe kunststroming: het Realisme in de kunst. De natuur der dingen moest aan het doek worden toevertrouwd. Voor hem was het afgelopen met de oud-Griekse en Romeinse afbeeldingen uit de neoklassieke periode en het weergeven van de machtige natuur tijdens de Romantiek. In tegendeel hij pleegde met zijn schilderijen verzet tegen de tradities van zijn tijd. Het leven moest zonder een roze bril worden gezien en worden afgebeeld. Het reële dagelijkse leven van arbeiders, bakkers, winkeliers en werkende boeren werd het belangrijkste thema in de composities van het realisme in de kunst. De werkelijkheid moest in de kunsten getoond worden.

Een begrafenis in Ornans, van Gustave Courbet uit 1849-1850.
Afbeelding: Een begrafenis in Ornans, een schilderij van de Franse realistische kunstschilder Gustave Courbet uit 1849-1850. Het toont de begrafenis in het najaar van 1848 van zijn oudoom in Ornans, de geboorteplaats van Gustave Courbet. Hij begroef met dit schilderij de Romantiek, zoals hij zelf aangaf. Het is een gewone, realistisch weergegeven begrafenis, maar in de stijl van een historisch schilderstuk. Toen hij het op de Salon in Parijs toonde, waren de kijkers geschokt.  
Locatie: Dit schilderij van Gustave Courbet hangt in het Musée d’Orsay in de Franse hoofdstad Parijs. Het schilderij is 3,1 meter hoog en 6,6 meter breed. 

Hij werd geïnspireerd door de vele revoluties in de grote steden van Europa in het jaar 1848. De samenstellers van  de tentoonstellingen in de Salon in Parijs waren het niet men hem eens; zij vonden dat kunstenaars zich moesten houden aan de geldende regels voor goede kunst. Zij wilden geen arme sloebers op de tentoongestelde doeken zien. De naam realisme is gangbaar sinds Gustave Gourbet in 1855 in Parijs een tentoonstelling opende van zijn schilderijen onder de naam Le Réalisme.

De ontmoeting ofwel `Bonjour, Monsieur Courbet' uit 1854
Afbeelding: `De ontmoeting’ ofwel, zoals het later genoemd zou worden, `Bonjour, Monsieur Courbet’, uit 1854 van de realistische schilder Gustave Courbet. De toen 35-jarige reizende kunstenaar staat trots met zijn witte hemd, zijn pelgrimsstaf en zijn schilderspullen op zijn rug rechts in het beeld. Courbet schilderde zichzelf als een onafhankelijk personage, met beide benen stevig op de grond, om aan te geven dat hij een eigen mening had over de realistische kunst. Links staat Bruyas, een vermogende kunstverzamelaar die onder meer Gustave Courbet betaalde om voor hem te schilderen. Dit was een mogelijkheid voor Courbet om te blijven schilderen, omdat de Salon in Parijs zijn werken niet wilde tentoonstellen. Zoals zo vaak gebeurde was de Salon alleen geïnteresseerd in bestaande en alom gewaardeerde kunststromingen. Innovatie stond bij hen niet op de tentoonstellingsagenda.  Gustave Courbet plaatste hem dan ook slim in het midden. Ze kijken elkaar aan en dit suggereert een gelijkwaardige band tussen de twee mannen. Er achter staat zijn knecht Calas, met het hoofd dienstbaar omlaag en een plaid over de linkerarm. In de verte rijdt een koets het beeld uit. 
Locatie: Het schilderij `De ontmoeting’ van Gustave Courbet hangt in het Musée Fabre, in de Franse stad Montpellier.

De sociaalkritische kunstenaar Honoré Daumier

De sociaalkritische kunstenaar Honoré Daumier (1808-1879) ontwikkelde dezelfde ideeën als Courbet, maar hij richtte zich in zijn kunstwerken meer op het dagelijkse leven in de stad, waarbij hij een voorkeur had voor politieke en satirische litho’s, aquarellen en schilderijen. In zijn kunstwerken toonde hij het dagelijkse leven van de gewone man en vrouw. Zijn politieke en sociale betrokkenheid proef je in al zijn kunstwerken. Hij laat in zijn kunstwerken de gevolgen zien van de industrialisatie halverwege de 19de eeuw. 

Het rijtuig van de derde klas, uit 1831 van Honoré Daumier. Het hangt in de National Gallery of Canada in Ottowa.
Afbeelding: Het rijtuig van de derde klas, uit 1831 van de realistische Franse kunstschilder Honoré Daumier. Het geeft een goed beeld van het dagelijks leven van de inwoners van Frankrijk halverwege de 19de eeuw. 
Locatie: Dit schilderij van Honoré Daumier hangt in de National Gallery of Canada in de Canadese stad Ottowa. 

Hij was niet bang om kritisch te zijn op de Franse autoriteiten, zoals te zien is op onderstaande litho. In 1862 zetten de autoriteiten hem zes maanden in de gevangenis wegens majesteitschennis.

Gargantua, een karikatuur van de kunstschilder Honoré Daumier uit 1831.
Afbeelding: Karikatuur van Filips I van Frankrijk als Gargantua uit 1831. `Gargantua en Pantagruel’ is de naam van een serie van vijf romans, geschreven in de zestiende eeuw door François Rabelais. Zij gaan over de avonturen van twee reuzen, waaronder Gargantua die heel veel at en dronk. Koning Filip I stond bekend om zijn hebzucht. Onder  de troon staan volksvertegenwoordigers die Filip I had omgekocht. Geen wonder dat ze op de plek staan waar de uitwerpselen van de koning naar buiten komen. 
Locatie: Deze karikatuur van Filips I van Frankrijk, een litho (een steendruk), werd gepubliceerd in het blad La Caricature.

De school van Barbizon en het Realisme in de kunst

Het realisme leidde niet in alle gevallen voor voldoende brood op de plank. Zoals zo vaak in de kunstwereld waren de op dat moment levende kunstcritici niet te spreken over de nieuwe richting, het realisme in de kunst, die deze kunstenaars op gingen. Men noemde hen communisten en socialisten, omdat ze de gewone mensen schilderden. Tot op dat moment waren het vooral de adel en de geestelijkheid die op het schilderdoek werden vereeuwigd. Er werden dus ook weinig schilderijen verkocht. Het was – en is – de eeuwige spagaat waarmee een kunstenaar moest leven: ging hij vol voor zijn eigen ideeën of schilderde hij ook voor de markt?
In deze tijd kwam bij de kunstenaars het idee van de avant garde boven drijven. Dit hield in dat de kunstenaars geen rekening meer hielden met de commerciële mogelijkheden van hun werk. Integendeel, de kunst moest vooruitstrevend zijn en de wegen banen naar de nieuwe kunst die nog niet eerder was vertoond. Daar stond tegenover dat de kunstenaars wel de kost moesten verdienen.

Jean-François Millet, de boerenschilder

Jean-François Millet (1814-1875), de boerenschilder en later mede bekend om zijn schilderstuk `De arenlezers’ (zie de grote afbeelding op deze webpagina), kon helaas niet in zijn eigen onderhoud voorzien en dus trok hij met zijn schildersezel naar zijn vriend Théodore Rousseau (1812-1867) die in Barbizon woonde.

Het Angelus, van  Jean-François Millet hangt in het Musée d'Orsay
Afbeelding: Het Angelus, van Jean-François Millet, uit de periode 1857-1859. Het Angelus is een rooms-katholiek gebed dat driemaal daags gebeden werd en waar door het luiden van de kerkklokken toe werd opgeroepen. Op de achtergrond zie je de kerktoren boven de horizon uitsteken. Het is een typisch schilderij uit het realisme.  Het leven wordt zonder een roze bril, realistich in beeld gebracht.
Locatie: Het schilderij `Het Angelus’, van  Jean-François Millet hangt in het Musée d’Orsay in de Franse hoofdstad Parijs.

Théodore Rousseau, de schilder van `eenvoudige’ mensen

Rousseau werkte direct in de natuur. Hij trok er met zijn schildersezel op uit om de hardwerkende boeren en andere `eenvoudige’ mensen ter plekke te vereeuwigen op het schilderdoek. Samen met anderen, waaronder de bekende kunstschilder Jean-Baptiste Corot (1796-1875), richtten zij de School van Barbizon op. De manier waarop Rousseau in de openlucht werkte werd de normale manier van werken van de leden van de School van Barbizon. Een manier van werken – en pleine air – die later door veel impressionistische schilders werd overgenomen. Ook de manier waarop Jean-Baptiste Corot zijn schilderijen een meer mystieke en zachtere uitstraling gaf, werd een bron van inspiratie voor de impressionisten.

Zonsondergang in de zomer, uit 1866 van de Franse kunstschilder Théodore Rousseau
Afbeelding: Zonsondergang in de zomer, uit 1866 van de Franse realistische kunstschilder Théodore Rousseau. Als kind voelde hij zich al aangetrokken door de natuur om hem heen. In dit schilderij zie je hoe hij het licht zo goed mogelijk probeert weer te geven op het schilderdoek. De steeds wisselende inval en de vele variaties van het licht blijven zijn kunstenaarsloopbaan lang een bron van inspiratie. In die zin vind je in zijn schilderstukken al de eerste sporen van het latere impressionisme . 
Locatie: Het schilderij `Zonsondergang in de zomer’ hangt in het Cincinnatie Art Museum in Cincinnatie in Ohio in de VS.

De Trekkers in Rusland

De Trekkers, ook wel de Zwervers genoemd, was een vereniging van sociaal-realistische kunstenaars aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. Het waren vooral Russen en Oekraïners die lid waren van deze club. In Rusland werden zij de Peredvizjniki genoemd. De Trekkers werd opgericht als een reactie op de strenge regels van de Keizerlijke Kunstacademies in Moskou en Sint-Petersburg. Zij hadden genoeg van het schilderen van klassieke voorstellingen en wilden vooral de werkelijkheid op hun doeken tonen, bijna altijd met een sociaalkritische ondertoon.

Zondagslezing op een dorpsschool, van Nikolaj Bogdanov-Belski uit 1899 in het Russisch Museum.
Afbeelding: Zondagslezing op een dorpsschool, een realistisch schilderij van de Russische kunstschilder Nikolaj Bogdanov-Belski uit 1899. Het geeft ook een mooi inkijkje in de sociale verhoudingen in die tijd. De mannen en een oude vrouw vooraan; de vrouwen achteraan en in de deuropening. Links vooraan staan een meisje en een jongen met bladmuziek in zijn handen. Waarschijnlijk gaat hij na de lezing zingen. Geheel rechts zit een streng kijkende plaatselijke notabele met strikje onder zijn kin; rechts ernaast zit waarschijnlijk zijn zoon. Het zouden familieleden kunnen zijn van de verteller, gezien de overeenkomsten in het uiterlijk. Aan de aandachtig kijkende gezichten is te zien dat de nieuwsgierigheid naar informatie en kennis groot is. 
Locatie: Dit schilderij van Nikolaj Bogdanov-Belski hangt in het Russisch Museum (State Russian Museum) in de Russische stad Sint-Petersburg.

Zij exposeerden gezamenlijk hun kunstwerken in de grotere Russische steden.
De bekendste kunstschilder in deze groep was Ilja Repin. Andere kunstenaars die tot de Trekkers behoorden waren Nikolaj Bodarevski (1850-1921), Nikolaj Bogdanov-Belski (1868-1945), Aleksej Bogoljoebov (1824-1896), Nikolaj Ge (1831-1894), Archip Koeindzji (1841-1910), Ivan Kramskoj (1837-1887), Isaak Levitan (1860-1900), Rafail Levitski (1847-1940), Konstantin Makovski (1839-1915), Vasili Perov (1833-1882), Mykola Pymonenko (1862-1912), Aleksej Savrasov (1830-1897), Valentin Serov (1865-1911), Ivan Sjisjkin (1832-1898), Vasili Soerikov (1848-1916), Apollinari Vasnetsov (1856-1933) en zijn 10 jaar oudere broer Viktor Vasnetsov (1848-1926).
De Trekkers hadden veel te danken aan hun beschermheer Pavel Tretjakov, een persoonlijke vriend van Ilja Repin. Hij kocht veel van het werk van de Trekkers aan. Deze kunstverzameling kunt u tot op de dag van vandaag bewonderen in de Tretjakovgalerij in Moskou en in het Russisch Museum in Sint-Petersburg.

Een slachtoffer van onverdraagzaamheid, van Pimonenko uit 1899
Afbeelding: Een slachtoffer van onverdraagzaamheid, een realistisch schilderij van Mykola Pimonenko uit het jaar 1899. De gebeurtenis op het schilderij is echt gebeurd. Een joods meisje werd in het Oekraïense dorp Kremenets bestraft, omdat zij een relatie had met een orthodox christelijke jongen en zich vervolgens bekeerde tot het orthodox christelijke geloof. En dat alles onder een dreigende wolkenhemel. Op  dit zeer realistische schilderij draagt het betreffende meisje een kruis om haar nek. Het was een tijd waarin men niet tolereerde dat iemand zich tot een andere godsdienst bekeerde. 
Locatie: Dit schilderij  van Mykola Pimonenko hangt in het Fine Arts Museum Kharkiv in de Oekraïense stad Charkov, in grootte de 2de stad van Oekraïne. 

Ilja Repin, schilder van de Wolgaslepers

Ilja Repin (1844-1930), geboren in de Oekraïense stad Charkov dat toen nog tot Rusland behoorde, werd vooral bekend door zijn schilderij `De Wolgaslepers’. Dit is een realistisch schilderij met karaktervolle en gedetailleerd geschilderde personages. Hij maakte hier twee versies van. In zijn schilderijen toonde hij het gewone, vaak rauwe leven in Rusland.
Hij correspondeerde onder meer met zijn Russische tijdgenoten en schrijvers Tolstoj en Tsjechov. Zijn kunstwerken, maar ook de schilderijen van de andere Trekkers, werden door de communistische heersers tot voorbeeld gesteld van de Sovjet kunst, wat men het socialistisch realisme noemde. Tegenwoordig rekenen we het werk van Repin tot het sociaal realisme, wat niet hetzelfde is als het socialistisch realisme. Het sociaal realisme bevatte veel meer een aanklacht tegen de sociaal erbarmelijke omstandigheden waarin de gewone mensen in die tijd moesten leven. 
Tijdens zijn werkzame leven bezocht Ilya Repin de belangrijkste kunstcentra van die tijd, waaronder Parijs, Rome, Londen en Parijs. Tijdens dit laatste bezoek raakte hij onder de indruk van de impressionistische schilderijen en hij werd er ook door beïnvloedt. Een echte impressionist zou hij echter nooit worden.

De Wolgaslepers, van Ilja Repin uit 1870-1873.
Afbeelding: Het schilderij `De Wolgaslepers’ van de Russische kunstschilder Ilja Repin uit 1873. In de periode 1870-1872 verbleef Ilja Repin 2 zomers in het stroomgebied van de rivier de Wolga om de mensen en hun arbeidzame leven te schetsen. Het schilderij laat een groep van 10 mannen en een jongen zien die een schip voorttrekken langs de oever van de rivier de Wolga. Dit schilderij is het bekendste voorbeeld van een sociaal-realistisch kunstwerk van de kunstenaarsgroep de Trekkers (Peredvizjniki). 
Locatie: Dit beroemde kunstwerk van de kunstschilder Ilja Repin hangt in het Russisch Museum (State Russian Museum) in de Russische stad Sint-Petersburg.

Tijdens zijn verblijf in Moskou raakte Ilja Repin onder de indruk van de oude Russische kunst, zowel de wereldlijke als de religieuze kunst, met als gevolg dat hij ook historische gebeurtenissen afbeeldde op zijn schilderijen.

Zaporozhian Kozakken schrijven een brief aan de Turkse Sultan, van Ilja Repin uit de periode 1880-1891.
Afbeelding: Zaporozhian Kozakken schrijven een brief aan de Turkse Sultan, van de Russische kunstschilder Ilja Repin. Het schilderij werd vervaardigd in de periode 1880 tot 1891. Repin had een grote bewondering voor de kozakken. Op het schilderij schrijven de kozakken in 1670 een ironische brief naar sultan Mehmet IV, tijdens de Russisch-Turkse Oorlog. De sultan wilde dat de kozakken zich overgaven, terwijl de kozakken aan de winnende hand waren. Of deze brief ook daadwerkelijk is geschreven, lijkt niet waarschijnlijk. Men neemt aan dat het deel uitmaakte van anti-Turkse propaganda. 
Locatie: Dit schilderij van Ilja Repin hangt in het Russisch Museum in de Russische stad Sint-Petersburg.

De prerafaëlieten

Nog mystieker en vol symbolen waren de schilderstukken van de prerafaëlieten, een kunststroming in Engeland, met als belangrijkste vertegenwoordigers Dante Gabriel Rossetti (1828-1882) en John Everett Millais (1829-1896). Ook zij wilden de natuur exact weergeven, maar zij voelden zich niet gebonden aan het weergeven van de harde werkelijkheid van het bestaan, zoals de leden van de School van Barbizon hadden gedaan.

Het losgeld van John Everett Millais in het Getty Museum
Afbeelding: Het losgeld, van John Everett Millais uit 1862. Rechts pakt een ontvoerder de armen van de twee jonge meisjes stevig vast terwijl een ridder juwelen overhandigt. In dit theatrale schilderij, kenmerkend voor de prerafaëlieten, beeldde John Everett Millais een zestiende-eeuws tafereel af van een vader die losgeld betaalt voor zijn twee dochters. Vrienden en kennissen stonden model voor dit schilderij. Zijn moeder maakte de middeleeuwse kleding.
Locatie: Het Getty Center in Los Angeles in de VS. Het Getty Center is een dependance van het Getty Museum.

De prerafaëlieten grepen daarentegen terug op Middeleeuwse verhalen vol symboliek en met name op het werk dat in de periode voor de tijd van de Italiaanse kunstschilder Rafaël, die tijdens de renaissance werkte, werd gemaakt. Zij ageerden tegen het materialisme en hoopten dat het oorspronkelijke ambacht weer in ere werd hersteld. Zij vonden dat de kunst haar oprechtheid had verloren door toedoen van onder andere de schilder Rafaël. We moeten daarbij in ogenschouw houden dat het de tijd was van de Industriële Revolutie, waar mensen gingen werken in grote fabrieken ten behoeve van de massaproductie, een manier van werken die in de ogen van de prerafaëlieten geestdodend was. De kunstenaar William Morris (1834-1896) richtte de Arts & Crafts-beweging op. Deze beweging probeerde de kunst in alle daagse producten te verwerken, waardoor een stoel niet alleen functioneel was, maar tevens mooi om te zien. Op deze wijze konden de fabrieksarbeiders nuttiger en minder geestdodend werk gaan doen.

Wandtapijt en leunstoel van de realistische kunstenaar William Morris
Afbeelding: Wandtapijt en leunstoel van de Britse kunstenaar William Morris. Met deze aantrekkelijke gebruiksvoorwerpen wilde hij de arbeiders beter werk geven. Zodat hun werk niet alleen geestdodend was, maar ook leuk en nuttig om uit te voeren.
Locatie: Dit wandtapijt en deze leunstoel bevinden zich in de William Morris Gallery in de Engelse hoofdstad Londen.

Zijn producten werden redelijk populair, maar helaas alleen bij het vermogendere deel van de samenleving, zodat zijn ideaal, het verheffen van de arbeidersklasse, niet werd vervuld. De kunstwereld beschouwd Morris als de grondlegger van het fantasy-genre en als de bekendste utopist en ontwerper in Engeland in de 19de eeuw.

Jean d'Arc, een realistisch schilderij van Dante Gabriel Rossetti uit 1882Afbeelding: Jeanne d’Arc, een schilderij uit 1882 van de prerafaelitische kunstschilder Dante Gabriel Rossetti. Het kunstmodel Jane Morris stond model voor dit schilderij. Zij was de vrouw van William Morris, een van de invloedrijkste kunstenaars, ontwerpers en denkers van Engeland in de 19de eeuw. Rossetti was volledig in de ban van deze beeldschone vrouw en had zes jaar lang een relatie met Jane. Het kunstwerk met Jean d’Arc als centrale figuur die een zwaard opheft is krachtig geschilderd. Jeanne d’Arc stond ook bekend als de Maagd van Orleans en was de nationale heldin van Frankrijk.  Dat is zij tot op de dag van vandaag. Als eenvoudig meisje speelde ze een belangrijke rol in de Honderdjarige Oorlog tussen de Fransen en de Engelsen. Uiteindelijk belandde ze op een brandstapel in Rouen. Rossetti stierf slechts enkele dagen nadat hij dit schilderwerk van Jeanne d’Arc, en van zijn geliefde, had voltooid. Hij werd 53 jaar oud. 
Locatie: Dit portret met als onderwerp Jean d’Arc hangt in het Fitzwilliam Museum in de Engelse stad Cambridge en is geschilderd door de kunstschilder Dante Gabriel Rossetti.

Grote afbeelding: De arenlezers, van de Franse kunstschilder Jean-François Millet (1814-1875). De afgebeelde drie arme vrouwen speuren na de oogst het land af om de achtergebleven aren te verzamelen. Het is een typisch schilderij voor het realisme, waarin het leven van gewone mensen realistisch werd afgebeeld. Net als veel andere kunstenaars die in de stijl van het realisme schilderden was Jean-François Millet een aanhanger van het socialisme. 
Locatie: Het schilderij `De arenlezers’ van de `boerenschilder’ Jean-François Millet hangt in het Musée d’Orsay in Parijs (Frankrijk).

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.