Les 20: Romantische kunst

De neoklassieke kunst was niet de enige stijlperiode die de kunsten domineerde aan het einde van de 18de eeuw en de eerste helft van de 19ste eeuw. In de periode 1795 tot 1848 was er een stroming die sterk reageerde op de `verstandelijke’ manier waarop men dacht na het uitbreken van de Franse Revolutie in 1789. De romantische richting in de kunst die zich hier tegen verzette noemde men de romantische periode ofwel de kunststroming van de romantische kunst. De koele en verstandelijke manier waarop men na de Franse Revolutie alle problemen wilde oplossen voerde niet meer de boventoon in het denken van kunstenaars. De romantici maakten in hun kunstwerken plaats voor het gevoel, de fantasie, het onderbewuste en de plaats van de mens in de wereld als onderdeel van de natuur en niet als heerser over andere levensvormen. Men zocht in de kunstwereld met een gevoel van nostalgie naar het verleden. Niet in de vorm die de neoklassieken hadden gekozen, met hun hang naar de oud-Griekse en Romeinse kunsten, maar naar het eigen verleden van de familie en het eigen volk. Deze denkbeelden uitten zich ook in de filosofie en de politiek. In die zin kan men de romantische periode zien als een beginnende onderstroming van het later steeds meer populaire nationalisme. Deze hang naar het verleden uitte zich binnen de schilderkunst in het schilderen van landschappen met klaterende watervallen, romantische zeegezichten, schipbreuken op rotsachtige kusten en indrukwekkende berglandschappen. Door de machtige natuur te schilderen, die in hun ogen als enige zekerheid overbleef met het wegvallen van oude waarden, konden ze hun innerlijke beleving op het doek kwijt. De schilders lieten in hun romantische schilderijen hun emotie en hun verbeelding zien. Dat leidde tot een grote variatie aan schilderijen, variërend van romantische landschappen tot emotionele taferelen uit de dagelijkse realiteit, zoals `Het vlot van de Meduse’,  over een verschrikkelijke schipbreuk die had plaatsgevonden. Opmerkelijk bleven de grote verschillen in de manier waarop de kunstschilders de thema’s van de romantiek uitwerkten. Gezamenlijk noemde men hen de navolgers van Rubens, omdat veel romantische kunstschilders Peter Paul Rubens als voorbeeld zagen.

De Tegernsee, een romantisch schilderij van Johann Georg von Dillis uit 1825.
Afbeelding: De Tegernsee, een romantisch schilderij van Johann Georg von Dillis uit 1825, gemaakt in het Duitse Beieren. Al rond 1800 schilderde hij olieverfschilderijen en aquarellen met de natuur als onderwerp. Johann Georg von Dillis startte zijn kunstenaarsloopbaan als een barokschilder die vooral Italiaanse landschappen schilderde, maar hij ontwikkelde zich steeds meer tot een realistische schilder. Sinds die tijd plaatsen de kunsthistorici hem onder de romantische kunstenaars. Hij was niet alleen een succesvol schilder, maar ook een kunstkenner. Vandaar dat hij ook kunstwerken voor de belangrijkste galerieën en musea in Duitsland aankocht.
Locatie: Dit schilderij van Johann Georg von Dillis hangt in de Pinakothek (museum) in München. 

De Franse schilders van de romantische kunst

De bekendste romantische schilders in Frankrijk zijn Eugène Delacroix (1798-1863) en Théodore Géricault (1791-1824). Delacroix legde in zijn schilderijen vooral de nadruk op de lichtwerking en de kleuren, terwijl hij minder interesse in zijn werken toonde voor het juiste perspectief. Dat zorgde voor een nieuwe dimensie die wel wat weg heeft van de moderne schilders. 
Ook de invloed van Rubens is zichtbaar  in de barokke wijze waarop Delacroix zijn figuren weergaf. Hij had dan ook veel invloed op de (post-)impressionisten die na hem kwamen, onder meer op Vincent van Gogh. Een bekend schilderij van Eugène Delacroix is `De 28ste juli: de vrijheid leidt het volk’ uit 1830.

Een bekend schilderij van Delacroix is `De vrijheid leidt het volk' uit 1830
Afbeelding: Een bekend schilderij van Eugène Delacroix is `De 28ste juli: de vrijheid leidt het volk’ uit 1830. Dit schilderij herdacht de revolutie van 1830. De vrouw, Marianne, is het symbool van de vrijheid, staande op de barricades, en met in haar handen de Franse driekleur en een bajonet. Voor de vrijheid is alles toegestaan, ze gaat op het schilderij letterlijk over lijken … Onder haar prominente medestrijders op het doek zijn een heer met een hoge hoed, een jochie van de straat en een arbeider. Zij staan symbool voor de brede steun die deze Julirevolutie had. In werkelijkheid was het een revolutie van de middenklasse tegen koning Karel X die zich teveel macht had toegeëigend. 
Locatie: Dit bekende schilderij van Eugène Delacroix hangt in het Louvre Museum in de Franse hoofdstad Parijs.

Théodore Géricault werd met name bekend om zijn schilderij `Het vlot van de Méduse’. Net als in het hiervoor getoonde schilderij van Delacroix zit dit schilderij van Théodore Géricault vol emotie en dramatiek. Het schip de Méduse leed in 1816 schipbreuk op de Atlantische oceaan. De kapitein zette alle 150 passagiers overboord op een houten vlot, terwijl hij zelf met zijn hogere officieren in een reddingsboot klom. Slechts 15 passagiers overleefden dit hartverscheurende drama. 

Het vlot van de Méduse, uit 1819 van Théodore_Géricault. Het hangt in het Louvre Museum.
Afbeelding: Het vlot van de Méduse, van de Franse kunstschilder Théodore Géricault uit 1819. De barokke invloed van Rubens in de geportretteerde figuren is onmiskenbaar. Daar zit ook een tegenstrijdigheid in, want we kunnen rustig aannemen dat deze afgebeelde figuren in werkelijkheid uitgemergeld waren. In het schilderij zie je twee kenmerken van de romantiek: het vlot in de omringende, machtige natuur; in combinatie met de emotie die de schilder voelde en die hij op het doek tot uiting bracht.
Locatie: Dit schilderij van Géricault hangt in het Louvre Museum in de Franse hoofdstad Parijs.

De Engelse kunstschilders tijdens de romantiek

De bekendste kunstschilders tijdens de Romantiek in Engeland zijn John Constable (1776-1837) en William Turner (1775-1851). 
John Constable was een groot bewonderaar van de landschapschilders uit de Gouden Eeuw. Hij wilde echter de natuur waarheidsgetrouw weergeven in zijn olieverf schilderijen en aquarellen. Men noemde hem dan ook een romantisch realist. Zijn grootste succes behaalde hij in Frankrijk toen hij de gouden medaille won in de Parijse Salon voor schilderkunst, de meest toonaangevende tentoonstelling in geheel Europa, van 1824. Dit was een hele eer voor een Engelsman. Op de tentoonstelling werden vooral zijn lichteffecten en zijn wolkenluchten geroemd. In deze luchten zien we de invloed terug van de Nederlandse landschapschilders uit de Gouden Eeuw. 

Wivenhoe Park, in Essex van de romantische kunstschilder John Constable uit 1816
Afbeelding: Wivenhoe Park, in Essex. Een schilderij van de romantische kunstschilder John Constable. Hij schilderde zo realistisch mogelijk, zodat we een goed en gedetailleerd zicht hebben op dit landschap zoals het er uitzag in 1816. Bijzonder goed geschilderd zijn de uitgewerkte wolkenluchten. 
Locatie: Dit schilderij van John Constable hangt in de National Gallery of Art in Washington D.C. in de Verenigde Staten. 

De Engelse kunstschilder William Turner was uit een ander hout gesneden. Hij schilderde veel landschappen en vooral zeegezichten. Hij was echter geen romantisch realist, zoals Constable. Integendeel, in toenemende mate liet hij zijn figuren versmelten met het omringende licht. De natuur schilderde hij altijd op een indrukwekkende wijze, waar de mens als figurant maar een kleine rol in vervulde. Ook William Turner liet zich leiden door actuele gebeurtenissen. Net als de Franse kunstschilder Théodore Géricault schilderde hij schipbreuken met dramatische gevolgen, waaronder het kunstwerk `Het slavenschip’ uit 1840. 

Uitbraak van de Vesuvius, van de Engelse kunstschilder William Turner uit 1817
Afbeelding: Uitbraak van de Vesuvius, van de Engelsman William Turner uit 1817. De machtige natuur was een belangrijk onderwerp in de composities van de romantische schilders. In dit schilderij van Turner is goed te zien hoe hij het licht bijna dynamisch weergeeft. In de latere jaren van zijn loopbaan als schilder laat hij dit licht steeds meer versmelten met zijn afgebeelde figuren. 
Locatie: Dit schilderij van de Vesuvius van William Turner hangt in  het Yale Center for British Art van de Yale University in New Haven, in de staat Connecticut in de VS.

De romantische kunst in de Verenigde Staten

Ook in de Verenigde Staten werd de romantische kunst een gewilde uitingsvorm onder kunstschilders. En ook hier zag je de verschillen in de manier waarop de schilders dit thema uitwerkten. Echter ook hier kun je weer de twee grote thema’s ontdekken: het menselijk handelen en het daar soms uit voortvloeiende drama, en de overweldigende natuur in al haar schoonheid. De schilders die de overweldigende natuur op het doek aanbrachten verenigden zich in een kunstenaarsvereniging onder de naam de Hudson River School. Onder hen waren de kunstschilder Thomas Cole (1801-1848) en Thomas Doughty (1793-1856). Thomas Doughty was de eerste Amerikaanse kunstenaar die uitsluitend als landschapschilder werkte. Hij stond bekend om zijn rustige, vaak sfeervolle landschappen van de rivieren en bergen van Pennsylvania, New York, New England en vooral de Hudson River Valley. 

Gezicht op de Hudson in de herfst, van Thomas Doughty uit 1850. Doughty werd bekend om deze landschapsschilderingen.
Afbeelding: Gezicht op de Hudson in de herfst, uit 1850 van de kunstschilder Thomas Doughty. Het kunstwerk is een voorbeeld van een rustig, romantisch en sfeervol landschap in de omgeving van de rivier de Hudson, waar Thomas Doughty bekend om werd. 
Locatie: Dit schilderij van Thomas Doughty hangt in de National Gallery of Art in Washington in de VS.

De landschappen die Thomas Cole schilderde beelden eindeloze landschappen af met kleine mensenfiguren erin. Ook hierin zie je weer de nietigheid van de mens terug ten opzichte van de machtige natuur. Hij liet zich dan ook graag leidden door de romantische literatuur uit de periode waarin hij leefde. In de boeken uit die tijd werd dit thema vaak prominent behandeld.  

Maanlicht, van Thomas Cole, een romantisch schilderij uit 1834
Afbeelding: Het schilderij `Maanlicht’, van Thomas Cole uit 1834. Cole toont hier de nietigheid van de mens ten opzichte van de machtige natuur. Het maanlicht valt fraai op een jonge schaapsherder en een meisje in een romantisch samenzijn. Een man wandelt in de verte over een zandpad in de richting van de einder; rechts staat een graf als symbool van de vergankelijkheid. In de toren lopen twee mannen met een fakkel door de ruïne van een toren, eveneens een teken van de tijdelijkheid van het menselijk bestaan.
Locatie: Dit romantische schilderij is in het bezit van het Fitzwilliam Museum Syndicate in Cambridge in Engeland.

Asher Brown Durand (1796-1886) begon zijn kunstenaarsloopbaan als een zeer succesvolle graveur. Hij graveerde onder meer de Amerikaanse bankbiljetten uit die tijd en hij was tevens verantwoordelijk voor de gravures op de eerste postzegels uit 1848, de zogenoemde 1848-serie. Samen met zijn broer Cyrus graveerde hij ook de postzegels die in 1851 op de markt kwamen. Hij wilde zijn gevoel voor schoonheid en kunst echter ook graag op het schilderdoek tonen en hij begon met het schilderen van landschappen. Hij sloot zich aan bij de Hudson River School. Veel van zijn landschapschilderijen baden in het licht van de opkomende of ondergaande zon. Een vaardigheid die hij als een van de besten onder de knie had.

Scène uit `Thanatopsis', van Asher Brown Durand  uit 1850. Het hangt in het Metropolitan Museum of Art.
Afbeelding: Scène uit `Thanatopsis’, een landschap van de Amerikaanse landschapschilder Asher Brown Durand. Knap geschilderd is het licht van de laagstaande zon in dit overweldigende natuurlandschap.
Locatie: Dit schilderij van Asher Brown Durand hangt in het Metropolitan Museum of Art in New York in de Verenigde Staten.

De kunstschilder Emanuel Leutze (1816-1868) is een voorbeeld van een schilder die zich vooral richtte op de dramatische handelingen van de mens, vaak op basis van een voor die tijd actuele gebeurtenis. Een bekend stuk van Emanuel Leutze, vooral voor Amerikanen, is het schilderij `Washington steekt de Delaware over’ (Washington Crossing the Delaware) uit 1851. Emanuel Leutze was een in Duitsland geboren kunstenaar die met zijn ouders naar de Verenigde Staten emigreerde. Later ging hij terug naar zijn geboorteland om aldaar te schilderen. Men beschouwde Emanuel Leutze echter als een Amerikaanse kunstschilder uit de romantiek. De scène verhaalt de oversteek over de rivier de Delaware van George Washington. Hiermee verraste hij de Britse troepen die gestationeerd waren in Trenton, New Jersey. Het was een belangrijk moment in de oorlog van de Amerikanen tegen de binnenvallende Britse troepen. Washington werd als held afgebeeld op het schilderij. De troepen van Washington vechten op het water en in de nachtelijke uren tegen de wind en het ijs, op weg naar de overwinning.

Washington steekt de Delaware over, uit 1851 van de Duits-Amerikaanse kunstschilder Emanuel Leutze
Afbeelding: Washington steekt de Delaware over, uit 1851 van de Duits-Amerikaanse kunstschilder Emanuel Leutze. De dramatiek in het gevecht tegen kou en ijs is  overal zichtbaar in de figuren en de voorstelling. Het is ook een schilderij dat past in het  opkomende nationalisme: George Washington, staande naast de Amerikaanse vlag, op weg naar de overwinning ten behoeve van de zelfstandigheid van de Verenigde Staten.
Locatie: Dit historisch belangrijke schilderij van Emanuel Leutze hangt in het Metropolitan Museum of Art in New York in de Verenigde Staten.

Het westelijke deel van Noord-Amerika noemde men in die tijd ook wel het Wilde Westen. Vanuit het oosten trok men met volgeladen huifkarren in de richting van het westen van Noord-Amerika, een gebied dat in handen was van Indianenstammen die daar al eeuwenlang leefden. Deze kolonisten verjaagden de oorspronkelijke bevolking om er de christelijke beschaving te vestigen. De kunstschilder Albert Bierstadt, geboren in Duitsland, viel als een blok voor dit ongerepte landschap. Het gevolg waren bijzondere schilderijen van dit nog onaangeroerde landschap. 

Tussen de bergen van de Sierra Nevada in Californië, van Albert Bierstadt uit 1868.
Afbeelding: Tussen de bergen van de Sierra Nevada in Californië, uit 1868 van de kunstschilder Albert Bierstadt. Het betreft hier een geïdealiseerd landschap in de Sierra Nevada. Op de voorgrond staat een roedel herten bij de oever van een meer; links vliegen enkele eenden op uit het water. Dankzij de positionering van deze dieren aan de voet van het schilderij in een donkere strook komt er veel diepte in het schilderij. Hierdoor wordt het aangezicht nog imposanter.
Locatie: Dit schilderij van Albert Bierstadt werd in 1977 door Helen Huntington Hull geschonken aan het Smithsonian American Art Museum in Washington D.C. in de VS. Helen Huntington Hull was de kleindochter van William Brown Dinsmore die het schilderij in 1873 aankocht voor zijn landhuis.  

Dat de indianen niet blij waren met de komst van de kolonisten zal duidelijk zijn. Zij werden van hun jachtvelden verdreven. Dit besef drong niet door bij de kolonisten. De indianen werden afgebeeld als gevaarlijke vijanden waar je voor moest uitkijken. Onder meer George Caleb Bingham (1811-1879) portretteerde de indianen in deze hoedanigheid. Hij was echter ook de man die een snel verdwijnende wereld van pelsjagers, bonthandelaren, indianen en havenarbeiders op en rondom de rivier de Missouri vastlegde voor het nageslacht.

Bonthandelaren zakken de Missouri af, van George Caleb Bingham uit 1845.
Afbeelding: Bonthandelaars op de Missouri, uit 1845 van de kunstschilder en politicus George Caleb Bingham. Opmerkelijk is het bijna verblindende licht van de laaghangende zon die Bingham op het doek toverde. Oorspronkelijk droeg dit schilderij de naam `Franse handelaar en zijn halfbloed zoon’. Veel handelaren trouwden in die tijd met indiaanse vrouwen. 
Locatie: Dit schilderij van George Caleb Bingham bevindt zich in het Metropolitan Museum of Art in New York in de VS. 


Ook de Afro-Amerikanen hadden het in deze tijd niet gemakkelijk. Ze werden vaak als tweederangs burgers beschouwd en ook als zodanig als figuren in de compositie op het doek geschilderd. Een opmerkelijke afwijking op deze regel uit die tijd vormde het schilderij `De eerste banjo-les’ van de kunstschilder Henry Ossawa Tanner (1859-1937). Tanner was de eerste Afro-Amerikaan die internationale bekendheid verwierf als kunstschilder.

De eerste banjo-les, uit 1893 van de kunstschilder Henry Ossawa Tanner
Afbeelding: De eerste banjo-les, van de Afro-Amerikaanse kunstschilder Henry Ossawa Tanner uit het jaar 1893. Een ontroerend schilderij van een opa die zijn kleinzoon de eerste banjo-les geeft. Opa en kleinzoon werden hier geschilderd als echte mensen met eigen emoties en een eigen leven. 
Locatie: Dit schilderij van Henry Ossawa Tanner hangt in het Hampton University Museum in de stad Hampton in de staat Virginia in de VS.

Andere bekende kunstschilders tijdens de romantiek

Andere bekende romantische kunstschilders zijn de Noorse landschapschilder Johan Christian Dahl (1788-1857) en de Duitser Caspar David Friedrich (1774-1840), een vriend van Dahl.

Caspar David Friedrich, de man die het landschap een ziel gaf

Ook Friedrich schilderde landschappen. Men zegt wel eens dat hij het landschap een ziel gaf. Hij probeerde de menselijke gevoelens in relatie te brengen met de omringende natuur.  Net als Turner toonde hij de mens als een figuur die ondergeschikt is aan de machtige natuur. 

Wandelaar boven de zee van mist, van Caspar David Friedrich uit 1817. Het hangt in de Hamburger Kunsthalle.
Afbeelding
: Wandelaar boven een zee van mist, van Caspar David Friedrich uit 1817. Op het schilderij staat een man met een stok die je op zijn rug kijkt. Vanaf een hoge rots kijkt hij uit over een zee van mist naar het hem omringende gebergte. Aan de ene kant zie je op het doek het feitelijke berglandschap, aan de andere kant de gemoedstoestand van de man die op de voorgrond staat. Hij wil zijn gemoedstoestand niet tonen, een onderwerp dat veel in Friedrich zijn werk terugkomt. Hij had zelf last van stemmingswisselingen en depressieve gevoelens. Op jonge leeftijd verloor hij zijn moeder. Niet veel later stierf zijn broer toen deze hem uit een wak in het ijs wilde redden. Caspar David Friedrich werd door zijn broer gered, maar zijn oudere broer verloor zelf het leven bij deze reddingspoging. Friedrich heeft dit nooit goed kunnen verwerken. Het doek geldt als een sprekend voorbeeld voor de Duitse romantiek. 

Locatie: Dit schilderij van Friedrich hangt in de Hamburger Kunsthalle in de Duitse stad Hamburg.

Francisco de Goya, de Spaanse romantische kunstschilder

Francisco de Goya (1746-1828) was de bekendste romantische kunstschilder in Spanje. Goya dacht aanvankelijk dat het Franse leger, dat Spanje binnenviel, de normen en waarden van de Verlichting zou meebrengen. Hij kwam er echter al snel achter dat een oorlog de spiegel van de waanzin is. Toen de Fransen, als een algemene strafmaatregel, Spaanse burgers gingen executeren was voor hem de maat vol. Hij gebruikte zijn penseel om deze verschrikkingen op het doek te schilderen, bijvoorbeeld in zijn schilderij `De derde mei 1808′. Op het donkere doek, de avond is gevallen, vindt de executie plaats. Het enige waarneembare licht komt van een lantaarn, een symbool van de Verlichting, die echter in Spanje geen vrijheid, gelijkheid en broederschap bracht, maar alleen maar onrecht en ellende. Het licht schijnt op de burgers die geëxecuteerd worden. Een weerloze man, met een wit shirt aan, staat centraal in de compositie. Hij heft zijn handen in wanhoop omhoog. Het zal hem niet helpen …

De derde mei 1808, van de Spaanse romantische kunstschilder Francisco de Goya. Hij schilderde dit kunstwerk in 1814.
Afbeelding: Het schilderij  `De derde mei 1808′, van de Spaanse romantische schilder Francisco de Goya. Op het schilderij ziet men de executie van Spaanse burgers door de Franse troepen. Een weerloze man, goed verlicht door de lantaarn op het doek, staat centraal in de compositie.
Locatie: Dit schilderstuk van Franciso de Goya hangt in het Prado Museum in de Spaanse hoofdstad Madrid.

Romantische schilderkunst in Nederland

Ook in Nederland volgde de romantiek een eigen spoor, waarbij men zich veelvuldig liet inspireren door de beroemde werken van de meesters uit de Gouden Eeuw. Vissersschepen op het strand, oude wijken in de steden en zwierende schaatsers op de grachten gaven een eigen gezicht aan de romantiek. Een scherp oog ziet hier al de eerste tekenen van een latere kunstvorm in de schilderkunst, het impressionisme. In Amsterdam schilderde Cornelis Springer (1817-1891) zijn bekende stadsgezichten.

Het Atheneum Illustre aan de Oudezijds Voorburgwal te Amsterdam, van Cornelis Springer uit 1879. Het hangt in het Teyler Museum in Haarlem.
Afbeelding: Het Atheneum Illustre aan de Oudezijds Voorburgwal te Amsterdam, van Cornelis Springer uit 1879. Op het schilderij ontluikt zich een tafereel waarin alle gebeurtenissen zich op een harmonieuze manier afspelen. Dit is kenmerkend voor de periode van de romantische kunst. Een bootje vaart op de gracht, een koets komt aanrijden, twee vrouwen in lange kledij wandelen langs de gracht, en groepjes mannen en mannen te paard staan gezellig met elkaar te praten.  
Locatie: Dit romantische schilderij van Amsterdam hangt in het  Teylers Museum in de Nederlandse stad Haarlem.

Andere bekende romantici in Nederland waren de landschapschilder Barend Cornelis Koekkoek (1803-1862), Wijnand Nuijen (1813-1839), eveneens bekend als landschapschilder, Andreas Schelfhout (1787-1870), die vooral bekend werd door zijn zomer- en winterlandschappen, en de kunstschilder van zeegezichten Johannes Christiaan Schotel (1787-1838). Opmerkelijk zijn de onderlinge verschillen tussen de schilderijen van de bekendere kunstschilders.

Winterlandschap van de kunstschilde Barend Cornelis Koekoek.
Afbeelding: Winterlandschap, uit de periode 1835-1838 van de Nederlandse romantische kunstschilder Barend Cornelis Koekkoek.
Locatie: Bruikleen van de gemeente Amsterdam (legaat A. van der Hoop).


Grote afbeelding: Portret van een vrouw in Zuid-Italiaanse kleding uit circa 1900. Het betreft een aquarel van een onbekende Italiaanse meester (het werk is niet gesigneerd). Een goede observant herkend in de vrouw de Griekse godin Aphrodite, de godin van de schoonheid, zoals afgebeeld door de Italiaanse kunstschilder Sandro Botticelli. Hij maakte dit schilderij over de geboorte van Venus rond 1483 in opdracht van Lorenzo de Medici. Het hangt in de Uffizi galerij in de Italiaanse stad Florence. 
Locatie: Deze aquarel van Aphrodite in Zuid-Italiaanse kleding maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.