Les 5: Romeinse kunst

Ontegenzeggelijk was de invloed van de oude Grieken enorm op de ontwikkeling van de Romeinse kunst in de periode van de geboorte van Christus tot 400 na Chr., al moeten we ook de Etruskische invloeden niet onderschatten. De Romeinse religie, maar ook de gladiatorengevechten stamden van de oude Etrusken. Tot 510 voor Chr. stond er zelfs een Etruskische koning aan het hoofd van de stad Rome. Het waren met name de Etrusken die de Griekse kunst in de Romeinse samenleving introduceerden. 
Uiteindelijk werden de Etruskische stadstaten verslagen door de legers van de Romeinen en kwam er een einde aan de Etruskische beschaving. De bevolkingen van de Etrusken en de Romeinen vermengden zich vervolgens, evenals hun kennis, kunde en ervaringen.

De Etrusken en hun kunst

De Etruskische kunst wordt hier niet als een aparte kunststroming besproken. De reden is dat de Etrusken woonden in het gebied dat het huidige Toscane omvat en delen van Umbrië en Latium op het Apennijns Schiereiland. Dit gebied noemde men in het lange verleden Etrurië. De Etrusken, ook wel Etruriërs genoemd, fungeren binnen de kunstgeschiedenis als `de culturele aartsvaders’ van de Romeinen. Vandaar dat ik ze onder het kopje Romeinse kunst behandel.
De herkomst van de Etrusken is onzeker al nemen veel historici aan dat zij oorspronkelijk uit Anatolië kwamen, gelegen in het huidige Turkije. Zij werden echter wat betreft kunst en cultuur vooral beïnvloedt door de oude Grieken, met name vanaf het jaar 625 voor Chr.. De rijkere Etrusken importeerden in die tijd  veel Griekse kunstvoorwerpen. Vervolgens kwamen de oud-Griekse kunsten via de Etrusken onder de aandacht van de Romeinen en in die zin stonden zij aan de basis van de Romeinse kunststroming. Bijzonder aan deze samenleving was dat vrouw en man gelijk behandeld werden en een gelijke status hadden, al zien we in de overleveringen dat het toch vooral mannen waren die de belangrijkste functies in de stadstaten van Etrurië vertegenwoordigden. De twaalf stadstaten in Etrurië vormden samen een confederatie die vooral op religieus en militair gebied samenwerkte. In tegenstelling tot de Griekse stadstaten voerden zij onderling slechts zelden oorlog. 
De Etruskische tempels leken wat betreft architectuur op de Griekse tempels in overeenkomstige periodes. Het is dan ook niet zo vreemd dat zij vanaf 600 voor Chr. dezelfde indeling van tijdvakken kenden als de oud-Griekse periodes: de archaïsche periode (van 600 voor Chr. tot 480 voor Chr.), de klassieke periode (van 480 voor Chr. tot 320 voor Chr.) en de hellenistische periode (van 323 voor Chr. tot ongeveer 100 voor Chr.). Al liepen zij wel zo’n vijftig jaar achter op de Grieken. 
Er is niet zo heel veel bewaard gebleven van de Etrusken, met name omdat zij hun tempels bouwden uit vergankelijk materiaal, met uitzondering van het stenen fundament waarop deze religieuze gebouwen stonden. Ook de steden werden uit vergankelijk materiaal opgebouwd, incidenteel uit bakstenen, zoals we kunnen zien in Marzabotto, in de omgeving van Bologna. 
De Etrusken voerden onder meer het gewelf en de boog in binnen de architectuur. Kennis, kunde en ervaringen waar de Romeinen later op voortbouwden. De meeste kunstvoorwerpen van de Etrusken, die tegenwoordig de toonzalen van onze musea verrijken, zijn gevonden in grafkamers.

Etruskisch deksel van terracotta asurn, 2de eeuw voor Christus, British Museum, Londen
Afbeelding: Een Etruskisch deksel van een (as)urn van aardewerk uit de 2de eeuw voor Chr.. Opmerkelijk is dat het beeld realistischer is dan in de Griekse kunst. Het toont de afgebeelde mens zoals hij in werkelijkheid is, zonder de afgebeelde persoon te idealiseren.
Locatie: Deze deksel van een urn uit een grafkamer staat in het British Museum in de Britse hoofdstad Londen.

Bronzen beelden van de Etrusken

Bijzonder is het gebruik van brons in de beeldhouwkunst. Ondanks het feit dat veel bronzen kunstvoorwerpen in latere tijden door de Romeinen en hun navolgers werden omgesmolten zijn er toch bijzondere bronzen beelden bewaard gebleven. Mede dankzij de vele grafkamers van koningen en aristocraten die men in het voormalige Etrurië heeft gevonden, zoals in Tarquinia en in Cerveteri. 
Beroemde overblijfselen in brons zijn: de Etruskische jongen met eend, uit de 2de eeuw voor Chr. (nu in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden), de Wolvin, uit het begin van de 6de eeuw voor Chr. (nu in het Museo Capitolino in Rome), en de Mars van Todi, uit het begin van de 4de eeuw voor Chr.. De zogenoemde Mars van Todi is een levensgrote bronzen krijger die u nu kunt bezichtigen in het Museo Etrusco Gregoriano (Musei Vaticani) in Vaticaanstad. Het bekendste bronzen beeld is de Chimaera van Arezzo, uit de 4de eeuw voor Chr. (nu in het Nationaal museum van de Archeologie in Florence). Het betreft hier een mythisch dier met het lichaam van een leeuw en een slang als staart, uit wiens rug een geitenkop tevoorschijn komt. Naast de bronzen beelden zijn er ook veel aardewerk beeldjes gevonden. De Etrusken werkten in hun beeldhouwkunst niet met marmer, maar vooral met terracotta in de vorm van ongeglazuurd aardewerk. De beeldjes die zij maakten plaatsen zij in hun tempels. Verder waren de Etrusken meesters in het bewerken van goud. 

Het beroemde Etruskische bronzen beeld de Chimera d'Arezzo
Afbeelding: De Chimaera van Arezzo, uit de 4de eeuw voor Chr., een mythisch dier met het lichaam van een leeuw en een slang als staart. Uit zijn rug ontspringt een geitenkop.
Locatie: Dit bronzen beeld van de Etrusken staat in het Nationaal Museum van de Archeologie in de Italiaanse stad Florence (Toscane).

Fresco’s in de Etruskische grafkamers

In de grafkamers, vooral in Tarquinia, Caere, Veio en Sarteano, vonden de archeologen veel fresco’s. De bekendste grafkamers vond men in de necropolis van  Monterozz in de Italiaanse stad Tarquinia. Een necropolis is een grote begraafplaats uit de Oudheid. Het woord bestaat uit het woord nekros  dat lijk of dode betekend, en het woord polis dat stad betekend. Het betekend dus  dodenstad. Dergelijke grote grafcomplexen vond je in Griekenland, Egypte en dus ook in Etrurië. In de necropolis van  Monterozz  werden het Graf van de Jacht en de Visvangst, het Graf van de Stieren, de Orcus graven en het Graf der Luipaarden blootgelegd. Via de wandschilderingen in deze graven kunnen we ons een beeld vormen van het leven van de Etrusken.
De beschilderde aardewerk platen uit Caere, uit de 7de en de late 6de eeuw voor Chr., geven ons een kijkje in de manier waarop huizen en tempels werden gedecoreerd. Hier vond men ook bronzen ketels, beschilderd aardewerk, een wagen met wielen, een troon, schilden, en gouden en bronzen kunstvoorwerpen. Het aardewerk fabriceerde men volgens de zogenoemde bucchero methode dat dun en glanzend aardewerk opleverde met een grijze of zwarte kleur.
De wandschilderingen in de Etruskische grafkamers hebben veel gelijkenis met de wandschilderingen in het Griekenland uit dezelfde tijd. Men vermoedt dan ook dat de Etrusken Griekse kunstenaars in dienst hadden, of als slaven lieten werken, die het schilderwerk voor hen uitvoerden. Een verschil met de Griekse kunst is dat de Etrusken zich in hun afbeeldingen vooral richtten op de gewone burger en slechts zelden naakte personen afbeeldden. Ook zijn de afgebeelde figuren in het algemeen in een vrolijker stemming dan hun Griekse evenknieën en is er op hun afbeeldingen meer aandacht voor de natuurlijke omgeving waarin de Etrusken leefden. 

Een fresco met dansers en muzikanten uit de 5e eeuw voor Christus in het graf van de luipaarden, in de necropolis van Monterozzi in de Italiaanse stad Tarquinia
Afbeelding: Een fresco met dansers en muzikanten uit de 5e eeuw voor Christus in het Graf van de Luipaarden. Dit Etruskische graf maakt deel uit van de necropolis van Monterozzi in de Italiaanse stad Tarquinia.
Locatie: De necropolis van Monterozzi bevindt zich in de Italiaanse stad Tarquinia.

 

De Romeinse kunst

Geen wonder dat ook de Romeinen in de architectuur, de beeldhouwkunst en de schilderkunst veelal gebruikmaakten van Griekse slaven. Veel mozaïekvloeren in de Romeinse villa’s werden door deze Griekse slaven aangelegd. Dat wil niet zeggen dat er geen ontwikkelingen plaatsvonden. De Romeinen waren veel praktischer en pragmatischer aangelegd dan de Grieken, wat bijvoorbeeld goed tot uitdrukking kwam in de architectuur, waar men in de bouw onder meer gebruikmaakte van beton. De Romeinse architectuur is dan ook van wezenlijke invloed geweest op de ontwikkeling van de latere Europese stedelijke omgevingen. Veel van de Romeinse cultuur is overgeleverd dankzij de verhalen en gedichten van schrijvers en dichters als Tacitus, Livius, Horatius, Ovidius, Prospertius, Vergillius, maar ook van bijvoorbeeld Julius Ceasar. De Latijnse taal oefende dan ook lange tijd veel invloed uit op de Europese cultuur, denk maar eens aan de missen in de Rooms-Katholieke kerk die nog tot in mijn jeugd in de Latijnse taal werden uitgesproken. Van de Romeinse schilderkunst bleef niet veel bewaard, met uitzondering van de schilderingen in Pompeï die in het jaar 79 na Chr. bedolven werden onder het as van de vulkaan Vesuvius. De stad Pompeï was een voormalig zomerverblijf voor rijke Romeinen en werd daarmee een blijvend museum voor Romeinse kunstnijverheid en hoogwaardigere kunsten. Daaruit blijkt wel dat er niet alleen meesterwerken te bewonderen zijn, in tegendeel, in het algemeen kunt u hier kennismaken met veel toegepaste kunsten. Uiteraard zijn er ook prachtige kunstwerken onder het as vandaan gekomen. In deze overblijfselen zijn de invloeden van de hellenistische periode nog overal goed herkenbaar.

Buste van de Romeinse keizer Julius Ceasar uit de 1ste eeuw na Chr. die veel geschreven informate achterliet voor het nageslacht
Afbeelding: Een buste van de Romeinse keizer Julius Caesar uit de 1ste eeuw na Chr., een man die veel geschreven informatie achterliet voor de Romeinse gemeenschap. Deze borstbeelden maakten deel uit van de verering van de keizer, waarbij men veel bustes in het Romeinse rijk verspreidde ten behoeve van de populariteit van de betreffende keizer. Kenmerkend voor de Romeinse bustes was dat het bestond uit het hoofd, de hals en het bovenste stuk van de torso van de afgebeelde persoon.
Locatie: Dit borstbeeld van Julius Caesar staat in het Nationaal Archeologisch Museum in de Italiaanse stad Napels.

Romeinse architectuur

De Romeinse architectuur vinden we terug in tal van overblijfselen uit de Romeinse periode. Uit het dagelijkse en politieke leven vinden we nog insula, huurkazernes van soms 5 verdiepingen hoog waarin arme Romeinen woonden, en eengezinswoningen die men domus noemde. Verder zijn de resten gevonden van villa’s en zogenoemde villa rustica’s, de landelijke varianten van de Romeinse villa’s. Op de landerijen van een villa rustica werkten pachters en slaven voor de huiseigenaar. We moeten daarbij in ogenschouw houden dat de Romeinse huizen niet alleen dienst deden als woning, maar evenzeer als offerplaats en een plek om de goden te eren. Bijna alle woningen beschikten over een binnenplaats waar de meeste met pannen bedekte ruimtes op uitkwamen. Een dergelijke open binnenplaats noemde men een atrium. 

De burcht Massada in de Negev woestijn in Israël die in het jaar 73 na Chr. werd ingenomen door de Romeinen.
Afbeelding: De burcht Massada, rondom een vroeg-Romeinse villa, staat op de afgeplatte top van een heuvel bij de Dode Zee in Israël. De stad werd in het jaar 73 na Chr. ingenomen door de Romeinen. Goed is de dam te zien die de Romeinen bouwden om bij de verdedigingsmuren te komen. Het staat sinds 2001 als een bijzonder voorbeeld van een vroeg-Romeinse villa op de werelderfgoedlijst van UNESCO. De Romeinse belegeringswerken rond het plateau, waar u een deel van rechtsonder op de afbeelding kunt zien, zijn de meest volledige ter wereld.
Locatie: De burcht Massada ligt in de omgeving van de westkust van de Dode Zee in Israël.

De grote thermen, waarvan men veel sporen terugvond, fungeerden als badinrichtingen voor de Romeinse burgers. Deze thermen beschikten over een koudwaterbad, een warmwaterbad, een heet waterbad en een openbaar zwembad. Daaromheen lagen de massageruimtes, de medicinale baden en de kleedkamers. In de vleugels van het gebouw bevonden zich een bibliotheek, restaurants, sportzalen en ontspanningsruimtes om bijvoorbeeld te lezen. 
In de politiek gebruikte men een basilica, een gebouw voor handel en rechtspraak, met centraal een hoofdingang en twee zij ingangen. Het zou de blauwdruk worden voor de later gebouwde basilieken in de byzantijnse periode.
Het forum ofwel het Forum Romanum, was het oorspronkelijke marktplein van Rome, dat uitgroeide tot het religieuze, administratieve en politieke centrum van de stad en tenslotte het gehele Romeinse Rijk.
Sporen van het religieuze verleden vinden we ook terug in de vele opgegraven Romeinse tempels uit het Romeinse Rijk. Bijzonder is het Pantheon in Rome dat beroemd werd door de enorme koepel die deze tempel overspant. Deze koepel heeft een diameter van niet minder dan 43,2 meter. In het midden van de koepel is een open ruimte waardoor de zonnestralen naar binnen schijnen. Dit geeft het gebouw een zeer bijzondere atmosfeer.

Het Pantheon in Rome met in de koepel een open ruimte voor de zonnestralen
Afbeelding: Het Pantheon in Rome uit de 2de eeuw na Chr.. Het oorspronkelijke gebouw uit 27 voor Chr. werd enige malen door brand verwoest. In de periode 119-125 na Chr. herbouwde men het voor de laatste keer. In de 7de eeuw werd het gebouw in gebruik genomen als katholieke kerk. De koepel van het Pantheon heeft een diameter van niet minder dan 43,2 meter. Deze doorsnede is gelijk aan de hoogte van de muren die deze koepel ondersteunen, zoals gebruikelijk in die tijd.  In het midden van de koepel heeft men een open ruimte aangebracht waardoor de zonnestralen naar binnen kunnen schijnen, de zogenoemde oculus. Deze zonnestralen kruipen over het interieur met de snelheid van het draaien van de aarde rondom de zon, een bijzondere belevenis. Het Pantheon staat bekend als één van de best bewaard gebleven Romeinse gebouwen.
Locatie: Het Pantheon staat in het centrum van de Italiaanse hoofdstad Rome.

In de wanden van het gebouw stonden tal van Romeinse godenbeelden. Men aanbad in het Pantheon dan ook niet een specifieke god, maar alle in die tijd bestaande Romeinse goden. Deze tempel werd gebouwd tussen 125 en 128 na Chr. in opdracht van keizer Hadrianus.
Het Romeinse rijk kon mede groot worden dankzij een goed georganiseerd leger. Ook hiervan kunt u de resten bewonderen in de opgegraven legerkampen, castra geheten, en de vele triomfbogen. Een triomfboog is een monumentale boog die de Romeinen oprichtten ter nagedachtenis van een triomftocht, maar soms ook voor andere gedenkwaardige, historische gebeurtenissen.

De triomfboog van Titus in Rome met daarop reliëfs van de overwinning op de joden in Jeruzalem
Afbeelding: De triomfboog van Titus vormt de toegang tot het Forum Romanum in de Italiaanse hoofdstad Rome. De triomfboog is opgebouwd uit marmer. De wanden zijn bedekt met honingkleurig Italiaans marmer. Op de marmeren reliëfs, aan de binnenzijde van deze triomfboog, ziet u hoe keizer Titus en zijn vader Vespasianus de uit Jeruzalem geroofde joodse tempelschatten in triomf door de straten van Rome voeren. Het is de oudste triomfboog die u nog in Rome kunt bewonderen.
Locatie: De triomfboog van Titus staat op het Forum Romanum in de Italiaanse hoofdstad Rome.

Het spreekwoord `brood en spelen’ stamt niet voor niets uit de Romeinse tijd. Vandaar dat u ook nu nog de resten van Romeinse theaters en amfitheaters kunt bewonderen. In de ovaal gevormde en open amfitheaters hield men gevechten met gevaarlijke dieren en waren er gevechten op leven en dood tussen gladiatoren. Een beroemd voorbeeld is het reusachtige Colosseum in Rome dat plaats bood aan 45.000 tot 55.000 toeschouwers. Met grote katrollen kon men zeilen boven de tribunes hangen, zodat de toeschouwers aangenaam in de schaduw zaten. Verder vermaakten de Romeinen zich tijdens de wagenrennen die in het Circus Maximus werden gehouden.

Wagenmenner met paard, gevonden bij het Romeinse Circus in Trier uit 215 na Chr..
Afbeelding: Wagenmenner met één van zijn vier paarden voor de wagenrennen die in het Circus werden gehouden. Dit reliëf vond men bij het Romeinse Circus in Trier uit 215 na Chr..
Locatie: Deze afbeelding van een paard met wagenmenner staat in het Rheinische Landesmuseum in de Duitse stad Trier. ©Ronnie Rokebrand.

Rondom een middenberm met een lengte van 214 meter reden de wagenmenners hun rondjes. Langs de baan was er plaats voor niet minder dan 250.000 toeschouwers. Veel van deze wagenmenners met hun paarden vindt u terug op de achterzijde van Romeinse munten. 

Romeinse munt uit de Romeinse Republiek van 510 tot en met 27 voor Chr..
Afbeelding: Op veel Romeinse munten vind je afbeeldingen van wagenmenners met hun wagens, in dit geval een vierspan. Het wagenrennen was geen ongevaarlijke bezigheid. De wagenmenner en de paarden raakten met regelmaat gewond tijdens de wedstrijden, incidenteel overleefden zij de wagenrennen niet. 
Locatie: Deze Romeinse munt maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

In de architectuur zagen we vooral dat de techniek van bouwen zich steeds verder ontwikkelde. Tempels, theaters, thermen en stenen wegen, herenbanen genoemd, werden technisch steeds slimmer gebouwd. Men ging beton gebruiken en vervolmaakte de bouw van gewelven en koepels, met als beroemd voorbeeld het eerder beschreven Pantheon. Dankzij de uitvinding van het beton kon men in de openbare ruimte boogconstructies maken die werden toegepast bij de aanleg van bruggen, verhoogde wegen en stadspoorten.

De Porta Nigra in de Duitse stad Trier uit 170 na Chr. Het gebouw fungeerde in het verleden als noordelijke stadspoort.
Afbeelding: De Porta Nigra staat in de Duitse stad Trier, de nederzetting die de Romeinen het Tweede Rome noemden. Het was één van de belangrijkste steden in het West-Romeinse Rijk. De poort werd opgericht in het jaar 170 na Chr.. De 30 meter hoge Porta Nigra, letterlijk de Zwarte Poort, werd opgebouwd met geelwitte zandstenen. In de loop der tijd oxideerden de stenen, waardoor ze de huidige zwartgrijze kleur kregen. Oorspronkelijk beschikte de Romeinse stad Trier over vier stadspoorten. Deze poort overleefde de tand des tijds, omdat zij lange tijd in gebruik was als kerk. 
Locatie: De Porta Nigra was de noordelijke toegangspoort van de Romeinse stad Trier en staat nu aan de rand van het centrum van de Duitse stad Trier, vlakbij het centraal gelegen marktplein. Het gebouw staat op de werelderfgoedlijst van UNESCO. ©Ronnie Rokebrand.

Op veel plekken waar de Romeinen woonden of hun invloed uitoefenden vindt u nog resten van aquaducten. Dit waren bruggen om drinkwater over te transporteren naar de stedelijke gebieden.

Een Romeins aquaduct in Caesarea in Israël.
Afbeelding: Een Romeins aquaduct in Caesarea, een brug voor het transport van drinkwater dat de Romeinen in de 2de eeuw na Chr. bouwden.
Locatie: De verlaten vestingstad Caesarea Maritima ligt in de noordelijke kustvlakte van Israël, halverwege de weg die de Israëlische steden Tel Aviv en Haifa verbindt. ©Ronnie Rokebrand.

De Griekse zuilen werden als dragers van de bovenbouw vervangen door stenen muren. Het lelijke beton werd verborgen achter stucwerk met daarop fresco’s. Andere bouwmeesters dekten het beton af met marmeren platen. Incidenteel legde men de muren in met mozaïek. De Romeinse gebouwen konden alleen vanaf de voorkant betreden worden, dit in tegensteling tot de Griekse gebouwen. Er waren nog meer verschillen tussen het Griekse en het Romeinse theater. U kunt deze lezen in ons verhaal over de oud-Griekse kunststroming

Het colloseum uit het oude Rome - circa 79 na Chr. - met in het midden de arena. Het gebouw is een meesterwerk van Romeinse architectuur en bouwkunst.
Afbeelding: Het Colosseum, een flavisch amfitheater uit circa 79 na Chr., met in het midden de ovaal gevormde arena met de opengelegde, onderliggende catacomben. Het is een meesterwerk van Romeinse architectuur en bouwkunst, waarbij men in de funderingen en de muren gebruikmaakte van beton. Het Colosseum had plaats voor 45.000 tot 55.000 toeschouwers.
Locatie: Het 48 meter hoge, ellipsvormige gebouw was 155 meter breed  en 189 meter lang. Het is te bewonderen in de Italiaanse hoofdstad Rome.

 

Romeinse beeldhouwkunst

Ook de Romeinse beeldhouwkunst is sterk beïnvloed door hun Griekse voorbeelden. En ook in de beeldhouwkunst werden de eerste beelden door Griekse beeldhouwers, in dienst van de Romeinen, vervaardigd, waarbij vooral kopieën van oorspronkelijke Griekse beelden populair waren.

Bronzen beeldje van de Romeinse god van de handel Mercurius
Afbeelding: Een bronzen beeldje van de god Mercurius, de Romeinse god van de handel, reizigers en dieven. Bovendien was hij een boodschapper van de goden. Hij is herkenbaar aan zijn gevleugelde helm. In zijn rechterhand had hij waarschijnlijk een staf  waar twee slangen omheen kronkelden. Deze is helaas verdwenen. Het figuurtje stamt uit de 1ste eeuw na Chr.. Het beeldje heeft typische hellenistische kenmerken, zoals het sprekende gezicht van de godheid dat lijkt op de gezichten van de bronzen beeldjes van Griekse goden. De wagen van de Romeinse god Mercurius werd voortgetrokken door hanen, vandaar dat men het bronzen beeldje van een haan naast het beeldje van Mercurius plaatste. 
Locatie: Dit bronzen beeldje van de god van de handel Mercurius staat in het Rheinische Landesmuseum in de Duitse stad Trier. Het beeldje is gevonden in het Abachtal. ©Ronnie Rokebrand.

Maar hier gold eveneens dat de beeldhouwkunst zich verder doorontwikkelde. Al in de hellenistische periode werden de bronzen, gouden, zilveren en marmeren afbeeldingen nog dramatischer en voller met beweging, dan in de klassieke periode. Dit zag men ook terug in de afbeeldingen van veldslagen die steeds expressiever werden.

Een Romeins reliëf met daarop de mythische overwinning van Bachhus in India op een sarcofaag in Lyon
Afbeelding: : De marmeren sarcofaag van `Bacchus in India’ ,ook wel de `sarcofaag van de triomf van Bacchus en Ariadne’ genoemd, uit het begin van de 3de eeuw na Chr.. Het werd gevonden tijdens graafwerkzaamheden in de kerk Saint-Irénée. De sarcofaag stamt uit de vroegere stad Lugdunum dat tegenwoordig bekend staat als de stad Lyon. Het reliëf verhaalt over de mythische overwinning van de god Bacchus op India. Geheel rechts zie je een afbeelding van een dronken Hercules. Bachhus, in dit reliëf voortgetrokken door 3 panters, was in het Romeinse Rijk dan ook de god van wijn en plezier. De oud-Grieken noemden hem Dionysos,  en vereerden hem als de Griekse god van de vruchtbaarheid en de zoon van oppergod Zeus. Dit is wederom een voorbeeld van hoe de Griekse en Romeinse culturen verweven waren. De figuren op de sarcofaag zijn bijzonder knap en vaardig uitgebeeld in een bijzondere compositie. De figuren staan dicht, bijna rommelig naast elkaar, maar het geheel straalt toch eenheid uit. Het samenbrengen van de Romeinse cultuur met die van bijvoorbeeld India in één sculptuur is typerend voor de Romeinse beeldhouwkunst. De 3 Indiase panters zijn voor een scherp oog goed te zien op de voorgrond van het beeldhouwwerk, mede door het diepe reliëf dat tot krachtige variaties in licht en donker leidt. Als u goed kijkt naar het rechterdeel van dit kunstwerk, dan ziet u ook een afbeelding van een olifant. 
Locatie: Deze sarcofaag staat in het Gallo-Romeins museum van Lyon-Fourvière in de Franse stad Lyon. Oorspronkelijk was het reliëf beschilderd, maar de tand des tijds heeft de verf weggevaagd. ©Ronnie Rokebrand.

In de Romeinse tijd werd langzaam maar zeker de nadruk op de geïdealiseerde schoonheid en harmonie ingeruild voor een beeldhouwkunst met veel expressievere uitingen. De gezichten van bronzen en marmeren beelden werden realistischer en levensechter uitgebeeld. 
De vele, vaak natuurgetrouwe portretbustes die de Romeinen maakten zijn typisch voor de Romeinse beeldhouwkunst.

Portretbuste van Caesar Augustus, getooid met eikenbladeren als beschermer van de burgerij. Afbeelding: Portretbuste van de Romeinse keizer Augustus (63 voor Chr-14 na Chr.). Hij werd geboren met de naam Gaius Octavius vandaar dat men hem ook kortweg Octavianus noemde. Keizer Augustus draagt op deze buste een lauwerkrans van eikenbladeren als symbool van de beschermer van de burgerij.
Locatie: Deze portretbuste staat in de Glyptotheek in de Duitse stad München. Een kopie staat in het Rheinische Landesmuseum in Trier. ©Ronnie Rokebrand.

Veel van deze portretbustes werden meegedragen tijdens de begrafenissen van de geportretteerden; in een soort van optocht met de portretbustes van de voorouders van de overledene.
Men ging gebeurtenissen uit hun eigen tijd uitbeeldden, iets wat tot dan toe ongebruikelijk was. In de eerder genoemde triomfbogen werden allerlei sculpturen aangebracht, vaak om de militaire overwinningen te tonen aan het volk. In Rome bouwde keizer Trajanus een 30 meter hoge taps toelopende zuil die hij met reliëfs liet verfraaien. Inclusief de sokkel was de zuil zelfs 38 meter hoog. In de marmeren reliëfs vind je een `waarheidsgetrouw’ verslag van zijn overwinning op de Daciërs met niet minder dan 2500 afgebeelde figuren. Omdat de zuil zo hoog was, bouwde men twee bibliotheken naast de zuil van enkele verdiepingen hoog. Zo kon men vanaf de hogere etages ook de bovenste afbeeldingen bewonderen. Er zijn nog meer van dergelijke zuilen bekend, waaronder de Zuil van Marcus Aurelius. Ook in de wanden van thermen en andere gebouwen vinden we veel reliëfs en ander beeldhouwwerk terug.

Bronzen beeld van de Romeinse keizer Augustus (12 voor Chr. tot 10 voor Chr.
Afbeelding: Een bronzen beeltenis van de Romeinse keizer Augustus (17 voor Chr.-14 na Chr.) uit de periode 12 voor Chr. tot 10 voor Chr.. Dit bronzen beeld vond men op de bodem van de Egeïsche Zee tussen de eilanden Euboea en Agios Efstratios.
Keizer Augustus draagt een tunica, een kledingstuk van linnen dat om de middel met een gordel werd vastgesnoerd. Daarover draagt hij een zogenoemde paludamentum, dat symbool staat voor zijn positie als legeraanvoerder.  Augustus heft zijn rechterhand op in het gebaar van een officiële begroeting. Het gevest van zijn zwaard is te zien onder de linkerhand. Het beeld heeft ooit op een paard gezeten. in de linkerhand hield Augustus de teugels vast. Om zijn ringvinger draagt hij een ring n met daarin het teken van de Pontifex Maximus, wat aangeeft dat hij de belangrijkste priester was in de Romeinse godsdienst. 

Locatie: Dit bronzen beeld staat in het Archeologisch museum in de Griekse hoofdstad Athene.

 

Romeinse schilderkunst en mozaïeken

Net als bij de oude Grieken zijn er ook niet al te veel schilderingen van de Romeinen bewaard gebleven, met als positieve uitzondering de wandschilderingen die in de landstreek Campania zijn gevonden in onder meer  de provinciale steden Pompeii en Herculaneum, maar ook in Boscoreale en Stabiae. Verder zijn er nog enkele schilderingen gevonden in en rondom Romeinse steden in de rest van Europa.

Jason en Medea, een verhaal uit de Griekse mythologie
Afbeelding: Jason en Medea, een Romeinse muurschildering die men in het Duitse Trier heeft gevonden. De tovenares Medea, komende uit Colchis, het huidige Georgië, hielp Jason het Gulden vlies te veroveren. Het Gulden vlies was de gouden vacht van de god Chrysomallos, een goddelijke ram in de Griekse mythologie. Op de schildering houdt Jason het Gulden vlies in zijn rechterhand. Medea verzamelt het gif van een slang, waarmee zij later dodelijk zou toeslaan. Jason nam Medea mee naar Griekenland, trouwde met haar en samen kregen zij twee zonen. Jason werd echter verliefd op de prinses van Korinthe en wilde met haar trouwen. Als wraak vergiftigde Medea alle betrokkenen, inclusief haar 2 zonen. Ook hier zien we weer hoe de oud-Griekse beschaving aan de basis stond van de Romeinse beschaving. 
Locatie: Deze muurschildering hangt in het Rheinische Landesmuseum in de Duitse stad Trier. ©Ronnie Rokebrand.

Men vermoedde dat Gaius Fabius als eerste Romeinse fresco-schilderingen in kunstvorm maakte in de Romeinse tempel van Salus in Rome. Men noemde hem Pictor ofwel schilder, waar ook onze woorden picturaal en pictogram van afstammen.  Er zijn tevens nog enkele grafschilderingen in de vorm van muurschilderingen bewaard gebleven die nu in een museum in Rome worden bewaard voor het nageslacht. Deze fresco’s werden met waterverf in natte kalk op de muur aangebracht, zodat de kalk de pigmenten in het verf kon opzuigen. Binnen 24 uur was de kalk droog en dan moest de fresco echt klaar zijn. Er was weinig of geen tijd om de aangebrachte schilderingen te herstellen. Achteraf kon men alleen met tempera nog wat aanpassingen doen in de schildering. Tempera is een verfsoort bestaande uit een mengsel met kleurpigmenten. Als deze verfsoort eenmaal is opgedroogd, dan is het goed bestendig tegen de voortschrijdende tijd.
Omdat de meeste schilderingen in Pompeï zijn gevonden heeft men binnen de kunstgeschiedenis de overgebleven schilderingen geclassificeerd in de zogenoemde vier stijlen (1 tot en met 4) van Pompeï. Deze indeling past men ook toe op fresco’s die niet uit de omgeving van Pompeï komen en die u onder meer in het Palazzo Massimo te Rome kunt bezichtigen. Het is goed om te beseffen dat deze stijlen tegelijkertijd werden ontwikkeld en naast elkaar bestonden.
Op veel binnenmuren in Pompeji zie je schilderingen in de stijl van de trompe-l’oeil, een kunstschildertechniek waarbij men met opzet een optische illusie creëert. Door middel van gezichtsbedrog suggereerde men de aanwezigheid van pilaren en zuilen. Men schilderde op de binnenmuren doorkijkjes, soms in de vorm van schijnvensters, waarbij het leek alsof je in de tuin keek of op een aantrekkelijk landschap.

Portret van de bakker Paquius Proculo en zijn vrouw, een welgestelde familie in het oude Pompeji in de 1ste eeuw na Chr
Afbeelding: Een portret van de bakker Paquius Proculo en zijn vrouw in het Pompeji van de 1ste eeuw na Chr.. Het lijkt een typisch portret van een `middenstandsfamilie’. Ze zijn redelijk welvarend, gezien het netjes opgemaakte kapsel van de vrouw en het gegeven dat zij zich een portret financieel konden permitteren. In haar handen draagt zij een griffel, een zogenoemde stilus, en een wastafeltje waarop zij kon schrijven met de griffel. Een wastafeltje was een houten plankje dat werd bedekt met bijenwas, zodat je er met de griffel op kon schrijven door de bijenwas weg te krassen. Men gaat er vanuit dat men dit portret schilderde ter ere van het huwelijk van het bakkersechtpaar. 
Locatie: Dit portret uit Pompeji staat in het Nationaal Archeologisch Museum in Napels (Italië).

Romeinse mozaïeken

Romeinse mozaïeken zijn eigenlijk ook schilderingen, maar dan samengesteld uit duizenden kleine en gekleurde steentjes. Met deze van oorsprong Griekse kunsttechniek verfraaide men wanden en vloeren van onder andere tempels, badinrichtingen (thermen) en villa’s.

Het Monnus Mozaïek, een Romeins vloermozaïek uit de late 3de eeuw uit Trier
Afbeelding: Een vloermozaïek van de Romeinse kunstenaar Monnus, vandaar dat men dit het Monnus Mozaïek noemt.  Zijn handtekening staat in het mozaïek. Monnus was duidelijk een liefhebber van de Griekse en Romeinse muziek en literatuur, gezien de afbeeldingen van muzen en andere kunst gerelateerde afbeeldingen. Het mozaïek kwam in 1884 tevoorschijn tijdens de bouw van het museum. Het fungeerde oorspronkelijk als de vloer van een villa. 
Locatie: Het Monnus Mozaiek ligt in het Rheinische Landesmuseum in de Duitse stad Trier. Het werd gevonden in de fundamenten van een afgebrande Romeinse villa uit de late 3de eeuw/begin 4de eeuw na Chr.. ©Ronnie Rokebrand.

Deze mozaïeken werden vaak door Griekse slaven ingelegd. In tegenstelling tot de fresco’s zijn er wel veel mozaïeken bewaard gebleven, uiteraard dankzij de aard van het gebruikte en duurzame materiaal.

Deel van een vloermozaïek met de muze Melpomene, de muze van de tragedie. Het is te bezichtigen in het Rheinische Landesmuseum in Trier.
Afbeelding: Deel van een vloermozaïek met een afbeelding van Melpomene, de muze van de zang en de dans, waaruit de tragedie ofwel het treurspel ontstond. Het totale vloermozaïek bevat afbeeldingen van alle 9 muzen en is gevonden in de omgeving van de Duitse stad Trier. De 9 muzen waren in de Griekse mythologie de godinnen van de kunst en de wetenschappen. Zij symboliseerden de inspiratie. Vandaar dat een muze nog steeds symbool staat voor een inspiratiebron. De woorden museum en muziek zijn afgeleid van het woord muze.
Locatie: Dit vloermozaïek kunt u bezichtigen in het Rheinische Landesmuseum in de stad Trier, de oudste stad van Duitsland. ©Ronnie Rokebrand.


Er bestonden twee soorten mozaïeken. De oorspronkelijke mozaïeken waren ingelegd met kleine, gekleurde kiezelsteentjes. De latere mozaïeken maakte men van heel kleine, vierkante kubusjes van natuurlijk gekleurde steensoorten. Dit mozaïek noemde men tessera. Hierdoor verkregen de kunstenaars, waaronder nu ook voor het eerst vrouwen, fraaie mozaïeken die wel op schilderingen leken. Men gaat ervan uit dat veel mozaïeken zijn geïnspireerd op in die tijd bestaande schilderingen, waardoor de mozaïeken tevens een beeld geven van de schilderkunst van de Romeinen.

Romeins mozaïek met daarop een afbeelding van de academie van Plato uit de 1ste eeuw voor Chr., stammende uit Pompeji
Afbeelding: Romeins mozaïek met als onderwerp de academie van Plato, uit de 1ste eeuw voor Chr., gevonden in Pompeji. Het mozaïek is gemaakt in de tessera-stijl, met kleine vierkante, natuurlijke steentjes.
Locatie: Dit mozaïek hangt ingelijst in het Nationaal Archeologisch Museum in de Italiaanse stad Napels.

Romeinse kunst buiten Italië 

Het Romeinse Rijk eindigde niet bij de huidige Italiaanse landsgrenzen. De Romeinen hadden hun macht uitgebreid van Spanje tot Engeland en van Servië tot Egypte, een enorm gebied waar de Romeinse legioenen de orde trachten te bewaren. Vandaar dat zij ook steden bouwden met onder meer tempels, forums en badinrichtingen. Het was dan ook geen wonder dat we ook buiten het Italiaanse grondgebied tempels, godenbeelden in marmer, brons en aardewerk, wandschilderingen en andere vormen van kunstuitingen terugvonden. In het algemeen geïnspireerd op de kunstuitingen die in Rome in de mode waren.

Romeinse kunst en architectuur in Spanje en Portugal

Het huidige Spanje dankte haar naam aan de Romeinen die dit gebied Hispania noemden. Zij waren de stichters van de huidige Spaanse steden Segovia en Mérida, en de Portugese stad Évora. In en rondom al deze voormalige Romeinse nederzettingen vind je nog sporen terug uit de tijd van de Romeinse overheersing. In Mérida heeft men een gebied opgegraven met een theater uit 18 voor Chr., gebouwd door generaal Marcus Vipsanius Agrippa, mede op initiatief van zijn vriend keizer Augustus. Vandaar dat hij ook een tempel voor Augustus liet bouwen. Deze tempel noemde men de tempel van Augustus, maar was ter ere van de godin Diana. Zij was een zus van de god Apollo en werd vereerd als de Romeinse godin van de maan, de jacht, de ongerepte natuur, de geboorte en de kuisheid. Verder zijn er een bijna 800 meter lange brug van graniet en overblijfselen van aquaducten bewaard gebleven. Dezelfde resten van aquaducten vindt u bij de Spaanse stad Segovia. In het Portugese Évora vindt u eveneens een tempel voor de godin Diana. Deze tempel staat op de werelderfgoederenlijst van UNESCO.

Romeinse kunst en architectuur in Frankrijk

Een constante aanvoer van schoon water was (en is) cruciaal voor steden om te kunnen overleven. Vandaar dat u ook in andere gebieden, waar de Romeinse keizers aan de macht kwamen, resten van aquaducten kunt vinden. Bijvoorbeeld in en rondom de Franse stad Nîmes, waar ook een Korintische tempel en een amfitheater bewaard zijn gebleven. Een ander theater vindt u in de Franse stad Orange. Overal waar Romeinen zich settelden, ontstonden ook badhuizen die men thermen noemde, onder meer in het toenmalige Aqua Gracianae, het huidige Aix-les-Bains. De Romeinse baden waren van marmer en werden omringd door beelden en pilaren.

Dit Romeinse hoofd van de godin Venus werd in 1935 gevonden in de thermen van het Franse stadje Aix-les-Bains en bevindt zich nu in het Museum Lapidaire.
Afbeelding: Dit Romeinse hoofd van de godin Venus werd in 1935 gevonden in de thermen van het Franse stadje Aix-les-Bains en bevindt zich nu in het Museum Lapidaire. De Romeinen omringden hun marmeren baden met marmeren beelden, waaronder beelden van Romeinse goden en godinnen. 
Locatie: Dit beeld van de godin Venus bevindt zich in het Museum Lapidaire in het Franse stadje Aix-les-Bains, de toenmalige Romeinse nederzetting Aqua Gracianae. ©Ronnie Rokebrand.

Op de plek waar nu de stad Lyon  ligt, bevond zich de Romeinse nederzetting Lugdunum. U vindt hier op de Fourviere heuvel nog een fraai Romeins theater dat plaats bood aan 10.000 bezoekers en een kleiner theater, het Odeon. In het nabijgelegen Gallo-Romeinse Museum staan veel kunstvoorwerpen uit het oude Lugdunum.

Dit bijzondere bronzen beeldje heeft men gevonden in de archeologische zone van het oude Lugdunum, het huidige Lyon.
Afbeelding: Dit bijzondere bronzen beeldje heeft men gevonden in de archeologische zone van het oude Lugdunum, het huidige Lyon. De man is volgens Grieks voorbeeld naakt afgebeeld, maar aanzienlijk natuurgetrouwer dan de Grieken deden, die alleen atletisch gevormde mannen met een perfect en ideaal figuur afbeeldden. Net als op de afbeelding van keizer Augustus hierboven heft hij zijn rechterhand op in het gebaar van een officiële begroeting. 
Locatie: Dit bronzen beeldje staat in het Gallo-Romeinse Museum in de archeologische zone van Lyon. ©Ronnie Rokebrand.

Romeinse kunst en architectuur in Duitsland

Ook in de Duitse stad Trier vindt u nog veel aanwijzingen voor de aanwezigheid van de Romeinen in dit gebied, bijvoorbeeld in de vorm van een basilica, een grote stadspoort en een badinrichting die men de Kaiserthermen noemt. Bijzonder is de Porta Nigra, een stadspoort uit 170 na Chr.. De stad Trier droeg in de Romeinse tijd de naam Augusta Treverorum en was vernoemd naar de Romeinse keizer Caesar Augustus. In deze stad staan nog veel Romeinse overblijfselen, zoals de Romeinse brug uit het begin van onze jaartelling. De onverwoestbare fundamenten van deze brug zijn nog steeds in gebruik.  Beroemd is de Basilica van Constantijn, het grootste gebouw uit de Romeinse tijd dat nog recht overeind staat. Het gebouw is 67 meter lang, 27,2 meter breed en 33 meter hoog.

Basilica van Constantijn in Trier uit het jaar 310 na Chr.. Het werd gebouwd op initiatief van Constantijn de Grote.
Afbeelding: De Basilica van Constantijn. Het werd in 310 na Chr. van bakstenen gebouwd op initiatief van Constantijn de Grote. Eerst fungeerde het als ontvangstzaal, maar later kreeg het tal van andere functies, zoals paleis en kerk. Hierdoor bleef het gebouw behouden.
Locatie: De Basilica van Constantijn staat in de Duitse stad Trier. ©Ronnie Rokebrand.

En natuurlijk zijn er nog tal van Romeinse kustvoorwerpen bewaard gebleven. De meeste staan in het Rheinische Landesmuseum, waaronder een beeldje van een oude zoogster. 

Oude Romeinse zoogster die nog als bediende werkte uit de 1ste eeuw na Chr. Het staat in het Rhenische Landesmuseum in Trier.
Afbeelding: Bronzen beeldje van een oude zoogster. Zij draagt een capuchon op haar hoofd dat kenmerkend was voor zoogsters in de Romeinse tijd. Waarschijnlijk mocht zij in dienst blijven van haar werkgevers. Het beeldje is in de 1ste eeuw na Chr. vervaardigd.
Locatie: Dit sprekende bronzen beeldje van de oude zoogster staat in het Rheinische Landesmuseum in de Duitse stad Trier. ©Ronnie Rokebrand.

Romeinse kunst en architectuur in Groot-Brittannië 

In Groot-Brittannië liggen nog de resten van de muur van keizer Hadrianus, gebouwd om de stammen uit het Noorden van Engeland buiten het Romeinse gebied te houden. De muur liep van de oostkust naar de westkust en werd bewaakt door de Romeinse legioenen, vaak in samenwerking met lokale stammen.

Romeinse kunst en architectuur in Kroatië 

In de stad Split in Kroatië kunnen we de overblijfselen bezichtigen van het bekende Paleis van Diocletianus dat in het begin van de 4de eeuw na Chr. werd gebouwd door de Romeinse keizer Diocletianus. Hij bouwde het paleis in de vorm van een Romeins castellum, zodat men het goed kon verdedigen. Deze keizer woonde hier tot zijn overlijden.

Tekening van de reconstructie van het paleis van Diocletianus in Split (Kroatië), door Ernest Hébrard (1912).
Afbeelding: Een tekening van de reconstructie van het paleis van Diocletianus in Split (Kroatië) in de vorm van een goed verdedigbaar castellum. De reconstructie is in 1912 getekend door de Franse archeoloog, architect en stedenbouwkundige Ernest Hébrard.
Locatie: De resten van dit paleis vindt u verspreidt door de Kroatische stad Split. Opmerkelijk is dat ook veel latere gebouwen, zoals de bekende kathedraal, zijn gebouwd uit materiaal van het voormalige Romeinse paleis.

Romeinse kunst en architectuur in Jordanië 

Natuurlijk mag ook het huidige Midden-Oosten niet in dit overzicht ontbreken. Bijzonder zijn de resten van de graftombes in de stad Petra in Jordanië. Deze oorspronkelijke stad van de Nabateeërs werd in 106 na Chr. door de Romeinen gekolonialiseerd, waardoor er ook veel Romeinse invloeden zichtbaar zijn.

Romeinse kunst en architectuur in Egypte

In Egypte mengden de Egyptische en de Romeinse culturen zich met elkaar, met bijzondere kunstuitingen tot gevolg. In de oase El Fayoum vond men graven met Romeinse portretten die op hout geschilderd waren en die men op de mummies van de geportretteerden plaatste. Deze fraaie portretten van Romeinen, met hun kenmerkende zwarte krulletjes, werden in grote getalen gevonden. Helaas werden deze op hout geschilderde portretten als brandhout gebruikt, waardoor er slechts zo’n 750 bewaard zijn gebleven. In januari 2022 werd er tijdens een uitzending op de Nederlandse televisie van Kunst en Kitsch nog een portret van een Romeinse vrouw ontdekt.

Mummie met een portret van een jonge man, gevonden in El-Fayoum op een mummie
Afbeelding: Een Romeins portret van een jonge man dat door de Romeinen op een mummie werd gelegd, zoals nog te zien is aan de windsels. Het is gevonden in een van de graven bij de Egyptische oase El Fayoum. Zijn donzige snor geeft aan dat hij niet ouder is dan begin twintig. Een beginnende snor was in de Romeinse tijd een indicatie dat hij aan het begin stond van zijn toetreding tot de volwassenheid en de daarbij horende sociale groepen. Opmerkelijk in bijna al de 750 gevonden portretten in El-Fayoum is dat de gezichten weinig tot geen emotie uitstralen. 
Locatie: Het Romeinse portret is in het bezit van het Metropolitan Museum of Art in New York in de VS. 

Romeinse kunst en architectuur in Tunesië

In Tunesië kunt u nog de resten bezichtigen van de oude Romeinse stad Sefutula met een bijzondere tempel uit de 2de eeuw na Chr..

Romeinse kunst en architectuur in Libanon

In Libanon ligt de oude stad Baalbek dat in het verleden Heliopolis heette. In deze hellenistische periode werd hier de zonnegod en stormgod Baal vereerd. Keizer Augustus maakte hier in 15 voor Chr. een Romeinse provinciestad van. Op de plek waar men de god Baal vereerde liet hij een veel bezochte tempel voor de Romeinse god Jupiter bouwen. Verder verrezen er een Bacchustempel en een Venustempel. U kunt de resten van deze tempels nog steeds bezichtigen.

De Jupitertempel in Baalbek in Libanon, gefotografeerd in 1905. Het maakt deel uit van Gezichten op het Heilige Land in de Photochrom-printcollectie onder nummer 15098.
Afbeelding: De Jupitertempel in Baalbek in Libanon, gefotografeerd in 1905.
Locatie: De foto maakt deel uit van de Photochrom-printcollectie `Gezichten op het Heilige Land’ onder nummer 15098. De ze printcollectie maakt deel uit van de collectie van de bibliotheek van het Amerikaanse congres in Washington. 

Romeinse kunst en architectuur in Libië

In het Romeinse provinciestadje Sabratha in Libië bouwden  de Romeinen aan het einde van de 2de eeuw na Chr. een fraai Romeins theater waar men ook nu nog theatervoorstellingen verzorgd.

Romeinse kunst en architectuur in Nederland en België 

De Romeinen waren ook in Nederland en België de baas. Geen wonder dat u ook hier veel kunstuitingen van de Romeinen kunt bezichtigen. Menigeen kent het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, waar u de rijkscollectie van oudheden kunt bezichtigen, met onder andere de sarcofaag van de Dame van Simpelveld, de Nehalennia-altaren, maar ook veel overblijfselen van de Romeinse legioenen. In België kunt u het Romeins museum in Ath met een bezoek vereren, met onder meer de resten van Romeinse schuiten. Het Gallo-Romeins museum in Tongeren bezit een uitgebreide verzameling kunstvoorwerpen uit de tijd van de Romeinse overheersing. U vindt ze op de derde verdieping van dit museum. Er zijn in Nederland en België nog tal van andere Romeinse verzamelingen te bewonderen in de vele musea die aandacht schenken aan de Romeinse kunst en geschiedenis in de lage landen. 

De Deurne peelhelm is een verguld zilveren Romeinse helm die men in 1910 vond bij Helenaveen. Het staat in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.
Afbeelding: De Deurne peelhelm is een verguld zilveren Romeinse helm die men in 1910 vond bij Helenaveen in Nederland.
Locatie: Deze Deurne peelhelm staat tentoongesteld in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. 


Grote afbeelding: De Mona Lisa van Galilea. Het betreft hier een afbeelding van de god Dionysus dat deel uitmaakt van een vloermozaïek in Zippori in Israël. De god Dionysus was in de griekse mythologie de god van de vruchtbaarheid. Hij was tevens de god van wijn en plezier. Bij de Romeinen stond hij bekend onder de naam Bacchus. Het is wederom een goed voorbeeld van de grote invloed van de Griekse mythologie en kunsten op de Romeinse kunst.
Locatie: De Mona Lisa van Galilea maakt deel uit van een vloermozaïek in het Huis van Dionysus in Zippori in Beneden-Galilea in de staat Israël. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.