Les 35: Socialistisch realisme

Het fundament voor het socialistisch realisme werd gevormd door de Duitse econoom en filosoof Karl Marx. In zijn boek Het Kapitaal, dat hij in 1867 publiceerde, formuleerde hij de beginselen van het marxisme. Volgens hem moest de arbeidersklasse in opstand komen tegen de bourgeoisie, de bezittende klasse. Dat kon volgens Marx alleen via een revolutie tegen de machthebbers.
Vanaf het moment dat Vladimir Lenin, na de door Marx gewenste revolutie in 1917, het communisme invoerde in Rusland begon de communistische regering met het stimuleren van kunst die voor iedereen begrijpelijk moest zijn.

Een bronzen beeld van Vladimir Iljitsj Lenin (1870-1924), de eerste premier van de Sovjet-Unie. Het beeld is in Sint-Petersburg vervaardigd en is een goed voorbeeld van de beeldhouwkunst tijdens het socialistisch realisme.
Afbeelding: Een bronzen beeld van Vladimir Iljitsj Lenin (1870-1924), de eerste premier van de Sovjet-Unie. Het beeld is in Sint-Petersburg vervaardigd en is een goed voorbeeld van de beeldhouwkunst tijdens het socialistisch realisme.
Locatie: Dit bronzen beeld van Lenin komt uit de Russische stad Sint-Petersburg en maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Jozef Stalin had echter zijn eigen interpretatie van deze definitie. Niet lang nadat Stalin in 1920 in de Sovjet-Unie aan de macht kwam was er geen sprake meer van stimuleren, maar van dicteren. In 1934 hield Andrei Zhdanov, een vooraanstaand lid van de Communistische Partij. een toespraak waarin hij aangaf dat het socialistisch realisme de enige geschikte kunstvorm voor de Sovjet-Unie was. Vanaf dat moment was de abstracte kunst verboden en het socialistisch realisme nog de enige toegestane kunstvorm in Rusland. De gewone kunst was veranderd in propagandakunst. De vaste regels waar kunstenaars zich aan dienden te houden golden niet alleen voor schilders en beeldhouwers, maar ook voor schrijvers, dichters, componisten en architecten. Als je deze regels terzijde schoof, dan liep je de kans om te verdwijnen in een straf- of werkkamp.

Socialistisch realistisch portret van Jozef Stalin in 1934, van de Oekraïens-Russische kunstschilder Isaak Brodsky
Afbeelding: Socialistisch realistisch staatsportret van Jozef Stalin in 1934, van de Oekraïens-Russische kunstschilder Isaak Brodsky. Het was het begin van de persoonsverheerlijking dat deel uitmaakte van het socialistisch realisme. Stalin staat centraal op de compositie met een rode achtergrond, de kleur van het socialisme.
Locatie: Dit staatsportret hing in scholen, kazernes, kantoren, publieke gebouwen en staatsboerderijen.

Het doel van het socialistisch realisme was dat gewone mensen, zoals arbeiders en boeren, zich in de kunst konden herkennen. Veel van hen konden lezen noch schrijven, dus het was van groot belang om de idealen van het socialisme op een positieve manier te tonen aan het volk. In de praktijk hield dit in dat men via de kunst de ideale socialistische staat aan de mensen liet zien, de gewenste situatie die men via hard werken snel zou bereiken.

Meisje op een tabaksplantage, uit 1930 van Ilya Mashkov
Afbeelding: Meisje op een tabaksplantage, uit 1930 van de kunstschilder Ilya Mashkov (1881-1944). Een gezonde vrouw die hard werkt in een tabaksplantage, een voorbeeld van de gewenste kunst in het socialistisch realisme. 
Locatie: Het is niet bekend waar dit olieverfschilderij zich op dit moment bevindt.

De constructivisten

Deze ideale maatschappij werd verkondigd via het gebruik van propagandaposters die vaak door constructivisten waren ontworpen. Deze posters werden met miljoenen verspreidt en trokken de aandacht van de merendeels analfabetische bevolking. Tussen 1917 en 1920 was het constructivisme de officiële kunst van de Russische revolutie die veel invloed had op de kunstenaars van die tijd. De Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR) moest verenigd worden tot één staat, en de vormentaal van het constructivisme werd daarbij ingezet. De constructivisten waren laaiend enthousiast over de vele mogelijkheden van de ontwikkeling van Rusland in een industriële staat. Men dacht dat men door middel van de machines vlot alle sociale problemen kon oplossen. Dit bleek uiteindelijk niet meer dan een utopie.
 Socialistisch realistische muurschilderingen in de Oekraïense hoofdstad Kiev.
Afbeelding: Socialistisch realistische muurschilderingen op de zijkant van een woonflat in het centrum van Kiev.
Locatie: Deze muurschilderingen bevinden zich in de Oekraïense hoofdstad Kiev. ©Ronnie Rokebrand.

De belangrijkste onderwerpen in de socialistische realistische kunst

In het socialistisch realisme verbeeldde men de belangrijkste onderwerpen in de Sovjet kunst, waaronder de successen van de sterk stijgende industriële productie en de triomfen in de landbouw. Het samen sporten, het ideale gezin, de verheerlijking van de leider, een geïdealiseerd beeld van de werkende vrouw en militaire overwinningen waren thema’s die de leiders van Rusland in de nieuwe kunst wilden terugzien.

De Baltische staten bevrijdt, uit 1944. De kunstenaar is onbekend.
Afbeelding: De Baltische staten bevrijd van de Duitsers. Het betreft hier een propagandaposter uit 1944. De kunstenaar is niet bekend.

De toekomst zag er voor de mensen stralend uit, maar de werkelijkheid zat helaas anders in elkaar. Toch zou het socialistisch realisme de toonaangevende kunststroming blijven in Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne, dat in die tijd één land was, tot het begin van de glasnost in 1991. Sinds het aantreden van Nikita Chroesjtsjov als partijleider in 1953 werden wel mondjesmaat afwijkende kunsten toegestaan. Het socialistisch realisme werd na de Tweede Wereldoorlog, voor kortere of langere tijd, ook de toonaangevende kunststroming in de Oostbloklanden, in China, in Noord-Vietnam, in Cambodja en in Noord-Korea.

De schilderkunst

Het doel van de schilderkunst was dat deze door arbeiders en boeren gezien en begrepen werd. Vandaar dat de kunstschilders en beeldhouwers reusachtige kunstwerken maakten die men ophing in overheidsgebouwen, fabrieken, kantoren en andere openbare gebouwen. Uit gewone mensen creëerde de overheid helden die als voorbeeld dienden voor de man en vrouw in de straat. Lenin en Stalin verschenen als het middelpunt van de composities van kunstschilders, net als later Mao Zedong in China en Kim Il-sung in Noord-Korea.

Vladimir Lenin in Smolny, van Isaak Brodski. Dit schilderij hangt in het State Tretyakov Gallery in de Russische hoofdstad Moskou.
Afbeelding: Vladimir Lenin in Smolny, van Isaak Brodski. Hij schilderde dit kunstwerk in 1930; zes jaar na Lenin zijn overlijden.
Locatie: Dit schilderij hangt in de State Tretyakov Gallery in de Russische hoofdstad Moskou.

De kunstschilderingen en affiches toonden vrolijk lachende arbeiders in de fabrieken, trots marcherende soldaten op de pleinen en in de straten, en zingende boeren en boerinnen op het land. Het was het toekomstbeeld van de maatschappij; de bestaande armoede in de steden en op het platteland werd nergens getoond.

We zullen aan de missie van de commissie voldoen!, van de Igor B. Berezovsky uit 1957.
Afbeelding: We zullen aan de missie van de commissie voldoen!. Dit affiche is in 1956 gemaakt in een oplage van 100.000. Op de afbeelding staan, van links naar rechts, een boerin met graan in haar handen, een fabrieksarbeider met een lasbril, een vrouw die op kantoor werkt en een soldaat met een geweer. Samen werken zij aan de doelen die op de achtergrond op de kaart van de toenmalige Sovjet-Unie staan met fabrieken, graansilo’s en krachtcentrales. Onderaan staan de kranen in de haven. 

Het is duidelijk dat er in deze context geen ruimte was voor experimenten in de kunst. De regels voor de juiste kunst lagen vast. Toch was het socialistisch realisme een vernieuwende kunst te noemen. Tot op dat moment sierden de aristocraten de schilderijen, nu waren het boeren en arbeiders. Bovendien waren de mythologische voorstellingen, die in het prerevolutionaire tijdperk in Rusland populair waren, ingeruild voor realistische taferelen in de fabrieken en op het platteland. Een belangrijk schilder in deze kunststroming was Isaak Brodsky (1883-1939).

De muralisten in Mexico

`De socialisering van de kunst; de vernietiging van het burgerlijk individualisme. Het schilderij werd van de schildersezel gestoten zoals zovele andere kunstvormen afkomstig uit de aristocratische en intellectuele kringen. Het gaat om het produceren van monumentale werkstukken in openbaar bezit.
       José Clemente Orozco (1923)

Uit dit citaat komt naar voren dat de muralist (muurschilder) Orozco sterk politiek geëngageerd was. Dit gold voor bijna alle muurschilders uit het begin van deze eeuw. Allen hadden het thema emancipatie als rode draad in hun werk. Dit is de reden dat ik hen schaar onder de noemer socialistisch realisme, al kun je hier met hetzelfde recht enige vraagtekens bij plaatsen. De term sociaal realisme is waarschijnlijk beter om hun stijl te kwalificeren. Maar ook de muralisten in Mexico lieten zich inspireren door de ideeën van Karl Marx en ook zij waren, ieder op hun eigen wijze, gecharmeerd door de revolutie in Rusland. Geen wonder dat zij hun inspiratie ook haalden uit de Mexicaanse revolutie.

Acordada, van Jose Clemente Orozco, uit 1941. Het hangt in het The Youg Museum in San Francisco.
Afbeelding: Acordada, door José Clemente Orozco uit 1941. Orozco weigerde uitleg bij zijn schilderingen te geven, vandaar dat ik dit ook niet doe. De schildering moet voor zichzelf spreken.
Locatie: Deze muurschildering hangt in het The Young Museum in San Franciso in de VS.

Verder keren thema’s als de Indiaanse culturen en de wrede Spaanse overheersing met enige regelmaat terug in hun werk. De uitwerking van hun muurschilderingen waren dan wel in formaat vergelijkbaar met grote kunstwerken in bijvoorbeeld Rusland, maar de uitwerking was echt Zuid-Amerikaans, waarbij de Indiaanse afstamming, het kolonialisme en de revolutie de composities in de muurschilderingen domineerden. 
Hun eerste doel was om het Mexicaanse volk zijn eigen geschiedenis te onderwijzen, een groot deel van hen kon namelijk geen letter lezen. Orozco omschreef dat als volgt: Goede muurschilderingen zijn tot beeld gebrachte bijbels. Veel  mensen kunnen geen boeken lezen; in Mexico vormen zij de meerderheid.
Reeds in de oude Indiaanse culturen werden de muren van de tempels kleurrijk beschilderd met velerlei mythologische voorstellingen. Voortbouwend op deze traditionele manier van schilderen ontstond er in het begin van de vorige eeuw een nieuwe frescobeweging: het muralisme, de kunst van het muurschilderen.
De muurschilderingen werden aangebracht op openbare gebouwen zoals ministeries, musea, scholen en ziekenhuizen. De belangrijkste muralisten die deze beweging voortbracht zijn José Clemente Orozco, Diego Rivera en David Siqueros. Gerardo Murillo of `Dr. Atl’, het vroegere hoofd van het ministerie van Schone Kunsten, ziet men als de vader van deze stijl. Werk van hem is te zien op het Colegio Máximo de San Pedro y San Pablo in Mexico-Stad. 
Andere muurschilders die niet ongenoemd mogen blijven zijn de abstract schilderende Rufino Tamayo (1899-1991) en de architect Juan O’Gormon (1905-1982). Laatstgenoemde is verantwoordelijk voor het schitterende mozaïek op de buitenmuren van de universiteitsbibliotheek van Mexico-Stad. 

Het mozaïek op de muren van de universiteitsbibiotheek in Mexico-Stad van Juan O'Gorman
Afbeelding: Het mozaïek op de muren van de tien verdiepingen tellende universiteitsbibliotheek in Mexico-Stad van Juan O’Gorman uit het begin van de jaren vijftig in de vorige eeuw. Het kunstwerk bestaat uit mozaïek en tegelwerk. Het kunstwerk beeldt de ontwikkeling van de wetenschap uit, van de Azteekse tijd tot de jaren vijftig in de vorige eeuw.
Locatie: De universiteitsbibliotheek staat in Coyoacán, gelegen in de stadswijk Pedegral, in het zuidelijke deel van Mexico-Stad. Er studeren niet minder dan 250.000 studenten aan de Universidad Nacional Autónoma de México, de UNAM, waar deze universiteitsbibliotheek deel van uitmaakt. ©Ronnie Rokebrand.

Een nieuwe impuls voor deze kunstbeweging was de toepassing van nieuwe technieken, waaronder de Duco-techniek: een soort spuitbus met verf. Ook ontwierp men een kijker waarmee men de muurschildering in zijn geheel kon worden bekeken. 

David Siqueros

David Siqueros (1899-1974) toonde deze nieuwe technieken in 1940 in New York aan het publiek. Siqueros was een man die letterlijk vocht voor zijn idealen, zowel in Mexico als later in de Spaanse burgeroorlog. Hij werd dan ook meerdere malen vanwege zijn politieke acties en communistische ideeen achter de tralies gezet. Hij is bekend geworden door de indrukwekkende muurschilderingen die hij op de wanden van het Chapultepec-kasteel (het huidige Nationaal Historisch Museum) in Mexico-Stad aanbracht. Voorts is in Mexico-Stad werk van hem te zien in het Paleis van Schone Kunsten, in het gebouw van de vakbond van elektriciens en in het Poliforum Cultural Siqueros in het Hotel de México. 

Een muurschildering van David Siqueros in het Poliforum Cultural Siqueros in het Hotel de México
Afbeelding: Een muurschildering van David Siqueros in het Poliforum Cultural Siqueros in het Hotel de México.
Locatie: Het Poliforum Cultural Siqueros bevindt zich in het Hotel de México in Mexico-Stad.

José Clemente Orozco

Het werk van José Clemente Orozco (1883-1949) zit vol beweging. In al zijn werk komt de agressie naar voren die soms de relaties tussen mensen bepaalt. Hij liet zich inspireren door de revoluties, de precolumbiaanse culturen, de Spaanse overheersing en de evolutie in het algemeen. Orozco weigerde pertinent om enige uitleg te geven bij zijn werk. Hij vond dat de mensen zelf de betekenis van zijn werk moesten ontdekken. In Mexico-Stad kunt u werk van hem zien in het Nationaal Historisch Museum in het Chapultepec-kasteel, in het Suoreme Corte de Justicia en op de muren van de zogenoemde middelbare school nr. 1, de Prepatoria 1. Bijzonder fraai werk van Orozco kunt u in Guadalajara vinden in het Cultureel Centrum Cabanas (een voormalig weeshuis), in de universiteit en in het Paleis van de Gouverneur. 

Een deel van de muurschildering Omniciencia, uit 1925, van José Clemente Orozco. Het is geschilderd op de muren van het Casa de los Azulejos in Mexico-stad.
Afbeelding: Een deel van de muurschildering Omniciencia, uit 1925, van de muralist José Clemente Orozco.
Locatie: Het is geschilderd op de muren van het Casa de los Azulejos in Mexico-stad.

Diego Rivera 

Diego River (1886-1957) voelde zich sterk betrokken bij het leven van de indianen. In bijna al zijn muurschilderingen staat hun leven centraal. Rivera was een overtuigd marxist en in veel van zijn werken kunt u de marxistische symbolen, hamer en sikkel, terugvinden.

De onderwerping van de inheemse bevolking, van Diego Rivera op de muren van het Pacacio Nacional.
Afbeelding: De onderwerping van de inheemse bevolking, van Diego Rivera op de muren van het Pacacio Nacional.
Locatie: Het Palacio Nacional bevindt zich in Mexico-Stad. Het Nationaal Paleis werd in 1563 gebouwd en is de zetel van de Mexicaanse regering. Het Paleis bevindt zich aan de Plaza de la Constitución in het historische centrum van Mexico-Stad.

Hij was getrouwd met de bekende schilderes Frida Kahlo die zich in haar surrealistische, bijna expressionistische werk op de Mexicaanse vrouw richtte, vaak in de vorm van zelfportretten. 
Zeer fraai werk van Rivera hangt in het Palacio Nacional in Mexico-Stad. Op de muren van dit paleis heeft hij op fabelachtige wijze de Mexicaanse geschiedenis uitgebeeld.

De Azteekse stad Tenochtitlan en het leven in Azteekse tijden, van Diego Rivera in het Palacio Nacional in Mexico-Stad.
Afbeelding: De Azteekse stad Tenochtitlan en het leven in Azteekse tijden, van Diego Rivera. Hij maakte deze muurschildering in 1945 op de muren van het Palacio Nacional.
Locatie: Het Palacio Nacional bevindt zich aan de Plaza de la Constitución in het historische centrum van Mexico-Stad.

Ander werk hangt in de middelbare school nr. 1 (Prepatoria 1). Een van zijn beroemdste werken hangt in het Hotel del Prado. Dit hotel werd tijdens de aardbeving van 1985 zwaar beschadigd; gelukkig bleef de muurschildering gespaard. Speciaal voor deze muurschildering heeft men een speciaal museum opgericht. Verder zijn er muurschilderingen van Diego Rivera te vinden in het Paleis van Cortes in Cuernavaca en in de Nationale School voor Landbouw Chapingo, in de deelstaat Mexico. 

De fotografie

Niet alleen schilderijen, muurschilderingen, beeldhouwwerken, literatuur en muziek werden beïnvloedt door het socialistisch realisme. Ook de fotografie werd gebruikt om het verhaal van de revolutie en het toekomstige welzijn begrijpelijk onder de aandacht van de bevolking te brengen. Dat de leiders van een land daarbij een belangrijke rol speelden was in die tijd voor iedereen duidelijk.

Josef Stalin en Nikita Chroesjtsjov rond 1930 tijdens een bezoek aan een staatsboerderij.
Afbeelding: Jozef Stalin (rechts) en Nikita Chroetsjov (links met een pet op), de opvolger van Stalin als partijleider, rond het jaar 1938. Zij bezochten een kolchoz, een collectieve landbouwboerderij. Het moest duidelijk uitstralen dat zij mannen van en voor het volk waren.
Locatie: Wie het origineel van deze afbeelding in bezit heeft is niet bekend. Ook de maker van deze foto is onbekend. 

De realiteit moest juist en duidelijk onder de aandacht van boeren en arbeiders worden gebracht. De getoonde kunst moest ook positief zijn en optimisme over de toekomst uitstralen.

Werken op het platteland van Noord-Vietnam, en foto in de sfeer van het socialistisch realisme.
Afbeelding: De boeren werken hard op het platteland van Noord-Vietnam. Het geeft een positief beeld van de toekomst, zoals gebruikelijk in het socialistisch realisme. 
Locatie: De foto hangt in het museum bij het Vinh Moc-tunnelcomplex in Vietnam.

Men wilde opgetogen verhalen vertellen met gewone mensen als helden in de hoofdrol. De fotografie was voor dit doel zeer geschikt. 
 Heldenfoto van de boeren en boerinnen die als soldaten in het Noord Vietnamese leger die tegen de VS vochten bij de Vo Chin tunnels.
Afbeelding: Heldenfoto van de boeren en boerinnen die als soldaten in het Noord Vietnamese leger tegen de VS vochten bij de Vinh Moc tunnels. Op deze foto nemen ze twee Amerikaanse soldaten gevangen.
Locatie: Deze foto hangt in het museum bij het Vinh Moc-tunnelcomplex in Vietnam.

Sommige helden kregen een eigen rol in de geschiedenis. De meesten onder ons kennen het levensverhaal van Ernesto Guevara, beter bekend onder de naam Che Guevara. Hij was een Argentijns marxistisch revolutionair en Cubaans guerrillaleider die het uiteindelijk in Cuba tot minister van Industrie bracht. 

Che Guevara tijdens een begravenis in 1960. Het werd de beroemdste fot van deze revolutionair.
Afbeelding: Een beroemde foto van Che Guevara tijdens de begrafenis op 5 maart 1960 van de slachtoffers van de explosie in La Coubre.
Locatie: Deze foto van Che Guevara werd gemaakt door Alberto Díaz Gutiérrez, beter bekend onder zijn artiestennaam Alberto Korda (1928-2001), een bekende Cubaanse fotograaf. Hij maakte veel foto’s van Che Guevara en Fidel Castro. Deze foto hangt in het Museum Che Guevara in de Cubaanse hoofdstad Havana.

Socialistisch realisme in China

Onder invloed van de ideeën van Confucius heeft de Chinese politieke cultuur duizenden jaren gebruik gemaakt van de Chinese kunst om hun verhaal van rust en orde aan de inwoners van het keizerrijk te vertellen. De mensen moesten in hun leven correct handelen en juist denken. Men ging er vanuit, en waarschijnlijk terecht, dat als je de inwoners van China maar uitlegde en liet zien hoe zij zich dienden te gedragen, dat de mensen dat gedrag ook gingen vertonen. Geen wonder dat de machthebbers gebruikmaakten van de schilderkunst, de beeldhouwkunst, de architectuur, de muziek en de literatuur om hun denkbeelden van goed en kwaad aan hen uit te leggen.
Vanaf het moment dat Mao Zedong in 1949 met zijn Chinese Communistische Partij, de CCP, de Volksrepubliek China vestigde bleef dit gebruik van de kunsten in zwang. Sterker nog Mao maakte, net als Jozef Stalin in de Sovjet-Unie, veel gebruik van propagandakunst om zijn communistische idealen te vertalen naar het gewone volk dat kon lezen noch schrijven. De propagandakunst vond men zelfs op gebruiksvoorwerpen terug, zoals op horloges.

Een horloge met het portret van Mao Zedong. Het horloge is gemaakt in Beijing.
Afbeelding: Een Chinees horloge met daarop de beeltenis van partijleider Mao Zedong. 
Locatie: Dit horloge komt uit de Chinese hoofdstad Beijing en maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

De kunstenaar waren volledig onder controle van de communistische staat en moesten propagandaposters gaan maken om de bevolking te onderwijzen. Het voordeel van deze propagandaposters was dat deze gemakkelijk gedrukt konden worden en daarna verspreidt tot in de uiterste hoekjes van de immens grote Volksrepubliek China. Bijna ieder gezin had wel een propagandaposter in huis hangen. Dat was geen wonder, want er was bijna geen andere kunst verkrijgbaar.

Een Chinese politieke poster, met afgebeeld een Chinese typist.. Deze propagandaposter is in maart 1956 op de markt gebracht.
Afbeelding: Een Chinese propagandaposter met daarop een Chinese typist aan het werk met daarboven de tekst `Hoeveel werk het ook is om het vijfjarenplan te voltooien en niet te laten mislukken, al dat werk is glorieus!’. Dit affiche is in maart 1956 gedrukt. 

Socialistisch realisme in andere landen

In veel communistische georiënteerde landen vind je het socialistisch realisme terug. Dat is geen wonder want het ontstond in Rusland, waarna het door China werd overgenomen. Nieuwe communistische landen stonden onder invloed van één van deze landen en namen dus ook de propagandakunst over.

Propagandaposters in het huidige Vietnam.
Afbeelding: In het huidige Vietnam vind je nog veel sporen van het socialistisch realisme. Zoals de propagandaposter op de afbeelding laat zien.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.