Les 33: Surrealistische kunst

De mens loopt hand in hand met het toeval; dat is nu eenmaal een zekerheid in het bestaan van ieder mens. Een deel van het leven heb je min of meer in de hand, een ander deel niet.
De dadaïsten hadden zich met hun werken volledig gericht op het toeval. De ratio, voorkomend uit de mens zijn denkvermogen, mocht geen invloed hebben op de kunstwerken, alleen het toeval was nog van belang. Dit bleef voor de dadaïsten altijd een paradox, want iedere menselijke handeling werd per definitie aangestuurd door de hersens. Een onmogelijke worsteling was het gevolg. Deze worsteling mondde in de kringen van de dadaïsten uit in een nieuwe beweging die kunst wilde vervaardigen die direct uit het onderbewustzijn voortkwam. Alleen de fantasie mocht nog aan de basis van de kunst staan: het surrealisme ofwel de surrealistische kunst was geboren.
Het zou het fundament vormen voor bijzondere kunstwerken van bekende kunstenaars, waaronder Salvador Dali, Marc Chagall, Joan Miró, Frida Kahlo, de Mexicaanse kunstenares van Britse komaf Leonora Carrington (1917-2011), de Belgische kunstenaar René Magritte (1898-1967),  de Nederlandse magisch realist (een vorm van het surrealisme) Carel Willink (1900-1983), de Franse kunstschilder Yves Tanguy (1900-1955) en de Duitse schilder Max Ernst (1891-1976). Deze kunstvorm werd van 1917 tot ongeveer 1950 door kunstenaars gevolgd. Maar ook in de periode daarna waren er kunstenaars die de kunststroming surrealistische kunst, op een moderne manier, trouw bleven. In onze kunstverzameling bieden wij enkele werken aan van de moderne surrealisten Adam Burczyc, met het schilderij `Excursie’, en Artur Płachta, met het schilderij `Ik zie dat je je beslissing al hebt genomen’. Beide kunstwerken tonen een relatie tussen de tijd, de mens als het symbool van vergankelijkheid, en het heelal als symbool voor het oneindige. Het zijn beide droombeelden op een schilderdoek, droomschilderijen die symbool stonden – en staan – voor de surrealistische kunst. Bijzonder is onze verzameling van schilderijen van de Franse kunstschilder André Castinel. Zijn personages bevinden zich in een droomrijke ruimte. In die zin is hij een postmodern schilder die, zoals zoveel postmodernen, gebruikmaakte van verschillende kunststromingen uit het verleden, waaronder het surrealisme en het fauvisme.

De vioolspeler, van Marc Chagall uit de periode 1912-1913, geschilderd in Parijs
Afbeelding: De violist, geschilderd in Parijs in 1912-1913 door Marc Chagall. 
Marc Chagall schilderde het werk in contrastrijke kleuren. Deze tegengestelde kleuren staan symbool voor de interne strijd die een mens moet leveren tijdens zijn of haar bestaan. Deze tegenstelling zie je ook in de joodse en christelijke symbolen op het schilderij.
Zoals in zoveel schilderijen en grafisch werk van Chagall is er een relatie met zijn geboortegrond in Wit-Rusland, het stadje Vitebsk.
Een violist was onlosmakelijk verbonden met dit gebied. Hij speelde in Vitebsk en omstreken zijn muziek tijdens de geboorte, het huwelijk en de dood van een mens, maar ook tijdens feestdagen en festivals. In lijn met de joodse traditie dacht men dat het mogelijk was om via dans en vioolmuziek contact te krijgen met God. De musical en film `Fiddler on the Roof’ ontleende zijn naam aan dit schilderij.
Locatie: Het surrealistische schilderij `De violist’ van Marc Chagall hangt in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

André Breton en het Manifest van het Surrealisme

De Franse schrijver en dichter André Breton (1896-1966) probeerde meer lijn te brengen in de gedachten van de dadaïsten. In 1924 publiceerde hij zijn geschrift Manifest van het Surrealisme waarin hij schreef dat de mens geen gebruik meer maakte van zijn onderbewustzijn; letterlijk zij hij dat de mens dit onderbewustzijn had `begraven’. Men moest in de kunst, in de breedste zin van het woord, alleen nog gebruik maken van de fantasie, volledig los van de ratio en los van morele waarden. Er moesten alleen nog droombeelden geschapen worden, zowel in de dichtkunst, de poëzie, de schilderkunst, de architectuur, als in de beeldhouwkunst.
Hiermee werd de term surrealistische kunst geïnstitutionaliseerd. Net als de dadaïsten zocht André Breton naar het irrationele, die je volgens hem kon vinden in het onderbewustzijn. De denkbeelden van de zenuwarts Sigmund Freud (1856-1939), de grondlegger van de psychoanalyse, hebben daar ongetwijfeld een rol bij gespeeld. Dit volledig schrijven vanuit het onderbewustzijn noemde men écriture automatique ofwel het automatisch schrijven. Breton was zijn hele leven op zoek naar de Gekke Liefde, zoals hij zijn zoektocht naar de ultieme grens van de waanzin noemde. In dezelfde tijd bleef hij de geniale controlefreak die aan het hoofd stond van de surrealistische kunstbeweging.

Surrealistisch Manifest van Andre Breton
Afbeelding: De kaft van het Surrealistisch Manifest van Andre Breton.

Salvador Dali, een beroemd vertegenwoordiger van de  surrealistische kunst

`Wanneer je voor genie speelt, dan word je er een
                                          Salvador Dali

Eén van de bekendste surrealistische kunstenaars was Salvador Dali (1904-1989).  Hij werd in 1904 geboren in het Catalaanse stadje Figueres in Spanje, waar nu het Dali Theatermuseum staat. Salvador stierf in 1989 in ditzelfde theater en ligt onder het podium van dit theater begraven.
Aanvankelijk had Dali vooral interesse in de impressionistische kunst, later in de kubistische kunst. Dat was geen wonder, want toen Salvador 10 jaar oud was, kreeg hij zijn eerste tekenlessen van de impressionistische kunstschilder Ramón Pichet (1872-1925).
Dali verwonderde zich als kind al over de magistrale schilderwerken van de grote meesters van de Spaanse schilderkunst, zoals Francisco Goya, El Greco en Diego Velázquez. Na een vierjarige studie in Madrid pakte hij zijn schildersezel in en vertrok hij naar Parijs, het toenmalige middelpunt van de kunstwereld. Daar maakte hij kennis met Pablo Picasso en André Breton. Dali vertoonde in die tijd al afwijkend en excentriek gedrag, een manier van doen die hij zijn hele leven zou behouden. Boze tongen beweren dat hij dit graag wat aandikte, omdat hij merkte dat hij daarmee meer aandacht kreeg, wat hem commercieel goed van pas kwam.
Als excentriekeling was hij gefascineerd door het gedachtegoed dat André Breton luid verkondigde. Vanaf dat moment noemde hij zich een surrealistische kunstenaar en begon hij met het schilderen van zijn fantasievolle droombeelden. Dali was, met zijn typerende snorretje, een laatkomer in het surrealisme. Een eerdere generatie van surrealistische schilders , waaronder de kunstschilders Max Ernst, Joan Miro, Andre Masson en Yves Tanguy ,hadden de weg voor hem geplaveid. De surrealisten waren zeer onder de indruk van de excentrieke Salvador Dali. Zij noemden hem `de schilder van dromen over wie zij lang hadden gefantaseerd’, aldus de Hongaarse fotograaf van het Parijse nachtleven Brassai, die in Parijs woonde en werkte.
In 1929 ontmoette Dali de Russin Gala Devulina (1894-1982) die op dat moment was getrouwd met de dichter Paul Eluard, waar zij direct van scheidde nadat zij Dalli ontmoette. Enkele jaren later trouwden zij. Er zijn veel mensen uit hun omgeving die beweerden dat de als onverzadigbaar bekend staande Gadi niet alleen op de tien jaar jongere Salvador uit was, maar ook op zijn geld …
Toen de 2de Wereldoorlog uitbrak vertrokken Dali en Gala naar New York; zij zouden daar 15 jaar wonen en werken. Hij maakte tijdens zijn leven niet alleen schilderijen, maar ook collages, juwelen, sculpturen en werkte mee aan speelfilms. Zijn bekendste kunstwerken, die wij onder de surrealistische kunst scharen, zijn `De volharding der herinnering’, Verschijning van gezicht en fruitschaal op een strand’ en `Brandende giraffe’.

Profiel van tijd, een beeldhouwwerk van Salvador Dali
Afbeelding: Profiel van tijd, een beeldhouwwerk van de kunstenaar Salvador Dali. Dit beeld is een weerspiegeling van Salvador’s bekende schilderij `De volharding van het geheugen’ uit 1931.  Het horloge, als symbool voor de tijd, wordt vloeibaar en vormt het profiel van Dali. Het toont de eeuwige verbinding tussen de mens en de tijd. Een tijd die voor mensen beperkt is. Er valt een traan uit zijn oog, klagend over het levenspad dat alle mensen moeten bewandelen. Het gesmolten horloge laat ook zien dat tijd  een relatief begrip is, zoals de natuurkundige Einstein al heeft aangetoond. 
Locatie: Dit beeldhouwwerk van Dali staat op de straat bij de hoofdingang van de Sky Tower in de Poolse stad Wrocław.

Marc Chagall, leven tussen Rusland en Parijs

De kunstenaar Marc Chagall (1887-1985) werd in 1887 geboren in het Wit-Russische stadje Vitebsk in het financieel arme gezin van de haringhandelaar Sjagal. Zijn echte naam was dan ook Movsja Zacharovitsj Sjagal. Hij veranderde dit later, toen hij in Parijs woonde, in Marc Chagall. Het leven in zijn geboortedorp, waar hij goede herinneringen aan bewaarde, en zijn chassidisch joodse afkomst bleven zijn gehele leven een rol spelen in zijn kunstwerken. De muzikanten, de verwijzingen naar moedertje Rusland, de rabbi’s en de geitjes die hij op zijn kleurrijke kunstwerken schilderde verwijzen allen naar zijn jeugd. Zie hiervoor ook de bijgaande afbeelding van een litho van Marc Chagall uit onze kunstverzameling.
Marc Chagall begon zijn opleiding in zijn geboortestadje bij de joodse kunstschilder Joeri Pen (1854-1937) die oorspronkelijk uit Litouwen kwam. In 1907 ging hij naar Sint Petersburg om zich verder te bekwamen in de schilderkunst. Dit was geen gemakkelijke periode voor Chagall. Mensen van joodse afkomst mochten alleen met een vergunning in deze stad wonen; ook op veel andere terreinen werden joodse mensen gediscrimineerd. Vandaar dat hij 3 jaar later naar Parijs vertrok, in die tijd het middelpunt van de wereld voor kunstenaars. Hij maakte hier kennis met allerlei opkomende kunststromingen die hem zeer aanspraken, zoals het expressionisme, het kubisme, het fauvisme en ook het surrealisme.
Voor het begin van de 1ste Wereldoorlog ging hij terug naar zijn geboortedorp Vitebsk om te trouwen met Bella Rosenfeld, de vrouw die hij al sinds 1909 aanbad. Door de nieuwe communistische Russische machthebbers werd hij aangesteld als directeur van de kunstenaarsopleiding in Vitebsk.
In 1922 vertrok hij, teleurgesteld door de resultaten van de communistische revolutie en het gedrag van de communistische leiding in het land, naar Berlijn en later weer terug naar Parijs. Tot aan het begin van de 2de Wereldoorlog maakte hij illustraties voor de Hebreeuwse bijbel. In 1941 vluchtte hij met zijn vrouw naar het voor hem veilige New York, waar hij een nieuw kunstenaarsleven begon. Helaas stierf Bella in 1944.
In 1949 ging hij weer terug naar Parijs en hij nam met zijn schilderwerk deel aan veel tentoonstellingen. Daar ontmoette hij Valentina Brodsky waarmee hij in 1952 trouwde. Acht jaar later maakte hij twaalf ramen voor de synagoge van het Hadassah Universitair Medisch Centrum in Jeruzalem. Voor iedere joodse stam maakte hij een kleurrijk glas-in-lood raam.

Glas-in-loodraam van het joodse volk Dan in het Hdassah ziekenhuis in Ein Kerem.
Afbeelding: Een van de 12 glas-in-loodramen die Marc Chagall in 1962 maakte voor het Hadassah ziekenhuis in Ein Kerem in Israël. In de bijbel staat: `Dan zal een slang langs de weg zijn. Dan zal over zijn volk oordelen.’ De naam Dan komt van het Hebreeuwse woord voor oordeel, en de symbolen hebben betrekking op dat thema. De kandelaar doet ook dienst als de weegschaal van gerechtigheid. Het zwaard van koning Salomo verwijst naar het verhaal van de twee vrouwen die beweerden moeders te zijn van hetzelfde kind. Vanwege Chagalls liefde voor het Bijbelse gebod om rechtvaardig te zijn, plaatst hij in, het wit, zijn ouderlijk huis in Vitebsk in Wit-Rusland.
Locatie: Deze 12 glas-in-loodramen van Marc Chagall staan in het Hadassah ziekenhuis in Ein Kerem, niet ver verwijdert van de Israëlische stad Jeruzalem. ©Ronnie Rokebrand.

De Knesset, het Israëlische parlement, verfraaide hij met aantrekkelijke muurschilderingen. Op latere leeftijd maakte hij niet alleen kleurrijke schilderijen, maar ook litho’s, glaswerk, keramiek en de zojuist genoemde glas-in-lood ramen. Veel van Marc Chagall zijn kleurrijke werken hadden een Bijbelse oorsprong. Het viel niet mee om zijn kunstwerken in een kunststroming te passen. Het ene werk is meer kubistisch, het andere meer expressionistisch. Toch heb ik Chagall hier onder het surrealisme geplaatst, omdat juist hij de man was die droombeelden kon weergeven in zijn kunstwerken, in wezen de kern van de surrealistische kunst. Of hij het hiermee eens zou zijn zullen we nooit te weten komen, want hij is niet meer onder ons. Hij overleed in 1985 op de respectabele leeftijd van 97 jaar in het Franse plaatsje Saint-Paul-de-Vence.

De opera van Parijs, het plafond werd rond 1964 beschilderd door Marc Chagall
Afbeelding: De beschildering van het plafond van de opera van Parijs, in 1964 door Marc Chagall. Het is onder meer bekend van The Phantom of the Opera. Volgens de overlevering woont er een misvormd wezen in de spelonken van dit gebouw. Tegenwoordig worden er vooral opera’s en balletvoorstellingen opgevoerd.
Locatie: Dit door Marc Chagall beschilderde plafond bevindt zich in de opera van Parijs.

Frida Kahlo: pijn, eenzaamheid en surrealistische kunst

De Mexicaanse Frida Kahlo (1907-1954) was de vrouw die vooral zichzelf schilderde. Haar 55 zelfportretten vol emotie, angst, pijn en eenzaamheid werden wereldberoemd. Tijdens haar leven had ze het niet gemakkelijk. Het toeval was haar niet altijd goed gezind. Al op jonge leeftijd werd ze getroffen door het poliovirus, waardoor haar rechterbeen zich niet goed ontwikkelde. Op 18-jarige leeftijd werd ze wederom getroffen door het noodlot. Een tram botste in Mexico-Stad frontaal op de bus waarin ze met haar vriend zat. Ze zou hier nooit meer volledig van herstellen. Tientallen breuken, waaronder in haar ruggengraat, deden er maanden over om te herstellen en ze zou nooit meer kinderen kunnen krijgen: ze probeerde dit wel, maar ze kreeg twee miskramen. Haar schilderij `Henry Ford Hospital’ uit 1932 verwees naar dit pijnlijke gegeven. Ook de pijnen zouden nooit meer helemaal verdwijnen. Geen wonder dat haar schilderijen gelardeerd zijn met de genoemde eenzaamheid, emoties en pijn. Ook haar latere huwelijk met de bekende Mexicaanse muurschilder Diego Rivera liep niet over rozen, zelfs haar zus had, tijdens haar huwelijk, korte tijd een relatie met de charismatische Rivera. Frida Kahlo werd tot de kunststroming van het surrealisme gerekend, al had ze zelf een hekel aan dit stigma. Volgens haar schilderde ze de realiteit en zeker geen droombeelden zoals kenmerkend is voor de surrealistische kunst. Bekende schilderijen van haar zijn ` De twee Frida’s’ uit 1939, `Zelfportret met een doornkraag’ uit 1940 en ` Het gewonde hert’ uit 1949.

De twee Frida's, uit 1939 van Frida Kahlo
Afbeelding: De twee Frida’s, uit 1939 van de hand van Frida Kahlo. In dit schilderij toont ze de pijn die haar scheiding van de muurschilder Diego Rivera haar deed. Het is een dubbel zelfportret met links haar figuur met een gebroken hart en gehuld in een traditionele kleding van de Tehuana. Rechts draagt ze modernere kleding. De harten zijn via een slagader met elkaar verbonden. Een slagader die naar beneden loopt is afgekneld met een knelschaar, een verwijzing naar de dood van haar twee ongeboren kinderen. De donkere wolken boven haar hoofd tonen haar gemoedstoestand.
Locatie: Het schilderij `De twee Frida’s’ behoort tot het beste wat zij als kunstenares heeft voortgebracht. U kunt het gaan bewonderen in het Museo de Arte Moderno in Mexico Stad in Mexico.

Joan Miró en zijn primaire kleuren

Evenals Salvador Dali was Joan Miró (1893-1983) een Catalaan, geboren in Barcelona. Hier volgde hij zijn eerste lessen in de schilderkunst. Maar net als zoveel andere kunstenaars aan het begin van de 20ste eeuw wilde ook hij zijn geluk beproeven in de Franse hoofdstad Parijs, waar hij in 1920 zijn opleiding vervolgde. In Parijs ontwikkelde hij zijn surrealistische stijl onder invloed van Andre Breton en andere dichters en schrijvers. Sommige kunstcritici vonden dat Joan Miró eigenlijk niet bij één kunststroming ingedeeld kon worden en noemden zijn stijl de biomorfische kunst; deze benaming is echter geen echte kunststroming geworden. Opmerkelijk is het gebruik in zijn kunstwerken van de primaire kleuren, blauw, rood en geel. Miró  was niet alleen kunstschilder, maar hij maakte ook veel grafische werken in de vorm van litho’s, keramiek en beeldhouwwerken. Hij wordt gerekend tot één van de grootste moderne kunstenaars die Spanje heeft voortgebracht en een belangrijk vertegenwoordiger van de surrealistische kunst.

Vrouw, Vogel, Ster (Eerbetoon aan Pablo Picasso), uit 1973 van Joan Miro
Afbeelding: Vrouw, Vogel, Ster (Eerbetoon aan Pablo Picasso), uit 1973 van Joan Miró. Het werk werd voltooid op de dag van het overlijden van Picasso, vandaar dit eerbetoon aan zijn vriend. De compositie richt zich op de drie belangrijkste symbolische figuren in Joan Miró’s werk: de vrouw, die verwijst naar de verbinding tussen de mensen en zijn gebondenheid aan het land. Samen met de vogel die symbool staat voor de poëtische aantrekkingskracht en de ster die symbool staat voor de spirituele aantrekkingskracht. Zij staan op dit kunstwerk aan weerszijden van de centrale figuur.
Locatie: Dit schilderij van Miro hangt in het Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía in de Spaanse hoofdstad Madrid.
 

Carel Willink, de magisch realist

De Nederlander Carel Willink (1900-1983) is de belangrijkste kunstschilder van het magisch realisme dat ook wel het neorealisme wordt genoemd. Als ontdekkend kunstschilder met een ongeëvenaarde vaste hand van schilderen werd hij een Nederlands monument in de moderne schilderkunst. Ik behandel hem hier onder het kopje surrealisme, omdat we het magisch realisme als een onderdeel van het surrealisme kunnen beschouwen: een droomwereld die Carel Willink reëel en technisch perfect op het doek aangebracht.
Het was zijn vader Jan Willink die hem op het pad van de schilderkunst bracht. Als amateurschilder, hij verdiende zijn brood in de autohandel, herkende hij het talent van zijn zoon. Na zijn onafgemaakte studies bouwkunde en medicijnen ging hij in de Duitse hoofdstad Berlijn wonen om daar, aan de Internationale Vrije Academie, het vak van kunstschilder te leren. De kunststroming expressionisme trok hem het meeste aan en dan met name het werk van George Grosz. De schaduwen en klassieke elementen, in de vorm van klassiek beeldhouwwerk, bleven altijd een rol spelen in zijn schilderijen. Echter ook de 17de-eeuwse meester-schilder Johannes Vermeer en de 16de-eeuwse schilder Hans Holbein zouden hem beïnvloeden, evenals het werk van de Grieks-Italiaanse kunstschilder Giorgio de Chirico (1888-1978). Carel Willink begon met het schilderen van verlate parken, pleinen en straten met af een toe een persoon of een dier als ondergeschikt individu. De enorme wolkenpartijen, die Carel Willink graag tot in perfectie schilderde, brachten vaak de gemoedstoestand in beeld van dit kleine figuur. Willink maakte honderden foto’s, tekeningen en schetsen die hij zorgvuldig bewaarde. Je wist maar nooit of je het later in een schilderij kon gebruiken. Een gebeurtenis of een wolkenlucht die hij tientallen jaren geleden had gemaakt, kon ineens in een schilderij opduiken. 
Willink was getrouwd met verschillende vrouwen, waaronder Mies van der Meulen, Wilma Jeuken, de extravagante Mathilde de Doelder en uiteindelijk met de beeldhouwster en schilderes Sylvia Quië. Silvia bleef tot Carel zijn dood bij hem en schreef in 1999 zijn biografie `Een eeuw Willink’. Al deze vrouwen portretteerde hij, zowel naakt als in prachtige kledij. Hij werd hier zo goed in dat bekende Nederlanders, waaronder koningin Juliana en Freddy Heineken, zich door hem lieten portretteren. Teruggrijpend op de traditionele schildertechnieken ontwikkelde hij zijn eigen tijdloze en realistische schilderstijl. Willinks werd daarmee het boegbeeld van het magisch realisme. In de dertiger jaren van de vorige eeuw werden zijn schilderijen dreigender en pessimistischer. Hij voorzag het uitbreken van de 2de wereldoorlog en toonde dit in zijn kunstwerken. In de 2de helft van de twintigste eeuw maakt hij zich ook zorgen over de gevolgen van het gebruik van de atoombom en het bouwen van kerncentrales. Hij toonde in zijn schilderijen hun vernietigende kracht door ze te tonen in relatie met kapotte klassieke beelden en verwoestte tempels. Toch was hij niet politiek geëngageerd, integendeel, zei hij, `ik ben verliefd op de realiteit’. In de zeventiger jaren van de twintigste eeuw werd zijn werk optimistischer van aard. Blauwe luchten, fris daglicht, afgewisseld met kleine wolkjes namen de plaats in van de dreigende luchten. Carel Willink schilderde tijdens zijn vruchtbare schildersleven niet minder dan 325 schilderijen, waaronder enkele aquarellen.

Carel Willink, zelfportret met zijn tweede vrouw Wilma Jeuken uit 1957
Afbeelding: De schilder en zijn vrouw, uit 1957. Het is een zelfportret van Carel Willink, samen met zijn tweede vrouw Wilma Jeuken. Hij verbeeldde de zichtbare werkelijkheid op een zeer realistische en precieze manier. 
Locatie: Dit schilderij behoorde bij de Nardinck Collectie van Els Blokker-Verwer en Jaap Blokker. In 2022 schonk Els het aan het Singer Museum in Laren (NH) waar het nu aan de muur van de Nardinck-vleugel hangt. ©Ronnie Rokebrand.


Grote afbeelding
: Entre L’Hiver et le Printemps (Tussen winter en lente), een litho van de hand van Marc Chagall (1887-1985) die hij in Parijs maakte. Op het kunstwerk zie je rechts moedertje Rusland, terwijl de kleurrijke boom links de lichtstad Parijs voorstelt. Er tussen in staan Chagall met zijn vrouw Bella, samen tussen twee werelden, vandaar de titel Tussen winter en lente. 
Locatie: De litho `Tussen winter en lente’ van Marc Chagall maakt deel uit van onze collectie. ©Ronnie Rokebrand.

Deze website maakt gebruik van cookies om ervoor te zorgen dat u de beste ervaring op onze website krijgt.